Hazorasp tumani

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30–32-b. — ziyouz.com

Hazorasp tumani - Xorazm viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan. Jan.dan Turkmaniston, jan.-şarqdan Buxoro viloyati, şim.dan Qoraqalpoğiston Respublikasi, ğarbdan Boğot tumani bilan çegaradoş. Mayd. 2,06 ming km2. Aholisi 188,5 ming kişi (2005). Tumanda 1 şahar (Pitnak), 1 şaharça (Hazo-rasp), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Beşta, Böston, Karvak, Ov-şar, Piçoqçi, Sanoat, Yuqori muhamon, Pitnak, Sarimoy, Tuproqqal'a, Yangibozor). Markazi — Hazorasp şaharçasi.

Tabiati. H.t. Xorazm vohasining jan.-şarqi va Qizilqum çölida joylaşgan. Yer yuzasi pasttekislik, şarqdan ğarbga bir oz qiya. Urtaça bal. 150—200 m. Tuman ğarbiy qismining şim. çekkasi va şarqiy qismining janubi Amudaryo terrasalaridan iborat. Jan. çegarasi Qoraqum çöliga tutaş. Bu yerlarda çöl relyefiga xos qum tepalari, qoldiq köllar (Hajjaliköl, Şörköl, Kepak, Uzunköl, Qurvanak va b.) bor. Pitnak atrofida qirlar joylaşgan. Tumanning şarqiy qismini Qizilqum çöli egallagan. Iqlimi keskin kontinental, yanv. ning örtaça t-rasi — 4,1°, eng past t-ra —32°. iyulniki 27°, eng yuqori t-ra 44°. Yillik yoğin 100—110 mm. Vegetatsiya davri taxm. 200—210kun. Tumanning şim. va jan. dan Amudaryo oqib ötadi. Tuman ekinzorlari Amudaryodan suv oladigan Toşsoqa, Hazorasp kanallari va bu kanallardan çiqarilgan Pit-nakarna, Yangiyop, Hassayop, Kartibi-çar, Ovşaryop, Muhamonyop va b. ariqlardan suğoriladi. Tuproqlari allyuvial ötloqi, botqoq va şörxoklardan iborat. Sizot suvlari 1—3 m çuqurlik-da, qiş va bahorda yer yuzasiga kötariladi va natijada tuproq yuza qatlamida tuz töplanadi. Qiş va bahorda tuproq yuvilib oqava suvlar tumanning janlan ötgan Kattaköl kollekto-riga borib tuşadi. Tuman jan. da Amudaryoda Özbekistonda eng yirik Tuyamö-yin suv ombori qurilgan. Yovvoyi ösimliklardan saksovul, rövak, turanğil, tol, terak, jiyda, buğdoyiq, ajriq, şuvoq, semizöt, şöra, oqboş, yulğun, yantoq, qamiş, qöğa, yakan va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan çiyaböri, quyon, tulki, börsiq, nutriya, yumronqoziq, ondatra, kaltakesaklar, ilonlar; quşlardan tustovuq, birqozon, ördak, ğoz va b. uçraydi. Tumanning eng jan. da, Amudaryo böyida Qizilqum davlat qöriqxonasi taşkil etilgan.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tatar, qozoq, koreys, rus, turkman va b. millat vakillari ham yaşaydi. Örgaça aholi ziçligi 1 km2 ga 91,5 kişi. Şahar aholisi 32,9 ming kişi, qişloq aholisi 155,6 ming kişi.

Xöjaligi. Tuman iqtisodiyotida q.x. yetakçi örinda. Paxtaçilik, ğal-laçilik (şu jumladan, şoliçilik) rivojlangan. Çorvaçilik, pil-laçilik, boğdorçilik, polizçilik ham muhim örin tutadi. H.t.da dehqon, fermer xöjaliklari faoliyat körsatadi. Tumanda jami ekin mayd. 26,3 ming gektarga yaqin, şundan, 11,3 ming ga yerga paxta, 11,7 ming ga yerga don, 71 ga yerga kartoşka, 752 ga yerga sabzavot, şuningdek, ozuqa ekinlari ham ekiladi (2004). Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 51,2 mingdan ziyod qoramol (şu jumladan, 23,8 mingdan ziyod sigir), 39,5 mingga yaqin qöy va eçki, 100,8 ming parranda boqiladi. Paxta tozalaş, ğişt z-dlari, MTP, avtokorxona, quriliş taşkilotlari, ta'mirlaş ustaxonalari, mahalliy sanoat korxonalari, töqimaçilik, palos f-kalari va b. bor. Butun Xorazm vohasi va undan taşqarida Hazorasp şaharçasidagi «Qozoqbozor» maşhurdir. Tumandagi faoliyat körsatayotgan jami 1200 dan ziyol korxona va taşkilotdan 105 tasi yirik, 14 tasi örta, 76 tasi kiçik korxona, 1034 tasi mikrofirmadir. Qöşma korxonalardan Özbekiston — Germaniya «Unixo», Özbekiston — Turkiya «Xo-razmşakar» korxonalari faoliyat körsatadi. Tuman hududida Amudaryo ustiga xalqaro ahamiyatdagi köprik qurilgan. Köprikdan sutkasiga 14 poyezd, 1000 ta avtomobil ötişi möljallangan.

49 umumiy ta'lim, bolalar musiqa va sport maktablari, Hazorasp tibbiyot, q.x., iqtiso-diyot, ped. kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi va uning 47 ta tarmoği, 35 klub muassasasi, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat boği, 2 stadion, sport zallari va b. sport inşootlari faoliyat körsatadi. 660 örinli 4 kasalxona (şu jumladan, tuman markaziy kasalxonasi), poliklinika, dorixonalar, 1 uçastka kasalxonasi, 5 qişloq ambulatoriyasi, 12 qişloq vraçlik, 16 feld-şer-akuşerlik punktlari, 14 tiş davolaş poliklinika punkti va b. tibbiy muassasalarda 421 vraç (har 10 ming kişiga 22.6 vraç), şuningdek, 1850 örta tibbiy xodim aholiga xizmat körsatadi. H.t. hududidan Urganç — Toşkent t.y. va avtomagist-rali ötadi. Tuman markazidan Toşkent, Buxoro, Samarqand, Qarşi, Denov va b. şaharlarga, Urganç ş. va Xorazm viloyatining barça şahar va tumanlariga hamda Qoraqalpoğiston Respublikasining Törtköl, Beruniy ş.lariga avtobus va marşrutli taksilar qatnaydi. Tarixiy va me'moriy yodgorliklardan Hazorasp qal'asi (mil. av. 7—6- a.lar), Xumbuzte-pa, «Sartaroş», Uçöçoq, Doşqal'a, Juma masjidi (18- a.), Şayx Husay-in bobo maqbarasi (19- a.) va b. saqlangan. 1935 y. 21 maydan «Hazorasp-noma» gaz. çop etiladi.

Komil Nurjonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАЗОРАСП ТУМАНИ - Хоразм вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган. Жан.дан Туркманистон, жан.-шарқдан Бухоро вилояти, шим.дан Қорақалпоғистон Республикаси, ғарбдан Боғот тумани билан чегарадош. Майд. 2,06 минг км2. Аҳолиси 188,5 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳар (Питнак), 1 шаҳарча (Ҳазо-расп), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бешта, Бўстон, Карвак, Ов-шар, Пичоқчи, Саноат, Юқори муҳамон, Питнак, Саримой, Тупроққалъа, Янгибозор). Маркази — Ҳазорасп шаҳарчаси.

Табиати. Ҳ.т. Хоразм воҳасининг жан.-шарқи ва Қизилқум чўлида жойлашган. Ер юзаси пасттекислик, шарқдан ғарбга бир оз қия. Уртача бал. 150—200 м. Туман ғарбий қисмининг шим. чеккаси ва шарқий қисмининг жануби Амударё террасаларидан иборат. Жан. чегараси Қорақум чўлига туташ. Бу ерларда чўл рельефига хос қум тепалари, қолдиқ кўллар (Ҳажжаликўл, Шўркўл, Кепак, Узункўл, Қурванак ва б.) бор. Питнак атрофида қирлар жойлашган. Туманнинг шарқий қисмини Қизилқум чўли эгаллаган. Иқлими кескин континентал, янв. нинг ўртача т-раси — 4,1°, энг паст т-ра —32°. июлники 27°, энг юқори т-ра 44°. Йиллик ёғин 100—110 мм. Вегетация даври тахм. 200—210кун. Туманнинг шим. ва жан. дан Амударё оқиб ўтади. Туман экинзорлари Амударёдан сув оладиган Тошсоқа, Ҳазорасп каналлари ва бу каналлардан чиқарилган Пит-накарна, Янгиёп, Ҳассаёп, Картиби-чар, Овшарёп, Муҳамонёп ва б. ариқлардан суғорилади. Тупроқлари аллювиал ўтлоқи, ботқоқ ва шўрхоклардан иборат. Сизот сувлари 1—3 м чуқурлик-да, қиш ва баҳорда ер юзасига кўтарилади ва натижада тупроқ юза қатламида туз тўпланади. Қиш ва баҳорда тупроқ ювилиб оқава сувлар туманнинг жанлан ўтган Каттакўл коллекто-рига бориб тушади. Туман жан. да Амударёда Ўзбекистонда энг йирик Туямў-йин сув омбори қурилган. Ёввойи ўсимликлардан саксовул, рўвак, туранғил, тол, терак, жийда, буғдойиқ, ажриқ, шувоқ, семизўт, шўра, оқбош, юлғун, янтоқ, қамиш, қўға, якан ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан чиябўри, қуён, тулки, бўрсиқ, нутрия, юмронқозиқ, ондатра, калтакесаклар, илонлар; қушлардан тустовуқ, бирқозон, ўрдак, ғоз ва б. учрайди. Туманнинг энг жан. да, Амударё бўйида Қизилқум давлат қўриқхонаси ташкил этилган.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, татар, қозоқ, корейс, рус, туркман ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Ўргача аҳоли зичлиги 1 км2 га 91,5 киши. Шаҳар аҳолиси 32,9 минг киши, қишлоқ аҳолиси 155,6 минг киши.

Хўжалиги. Туман иқтисодиётида қ.х. етакчи ўринда. Пахтачилик, ғал-лачилик (шу жумладан, шоличилик) ривожланган. Чорвачилик, пил-лачилик, боғдорчилик, полизчилик ҳам муҳим ўрин тутади. Ҳ.т.да деҳқон, фермер хўжаликлари фаолият кўрсатади. Туманда жами экин майд. 26,3 минг гектарга яқин, шундан, 11,3 минг га ерга пахта, 11,7 минг га ерга дон, 71 га ерга картошка, 752 га ерга сабзавот, шунингдек, озуқа экинлари ҳам экилади (2004). Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларида 51,2 мингдан зиёд қорамол (шу жумладан, 23,8 мингдан зиёд сигир), 39,5 мингга яқин қўй ва эчки, 100,8 минг парранда боқилади. Пахта тозалаш, ғишт з-длари, МТП, автокорхона, қурилиш ташкилотлари, таъмирлаш устахоналари, маҳаллий саноат корхоналари, тўқимачилик, палос ф-калари ва б. бор. Бутун Хоразм воҳаси ва ундан ташқарида Ҳазорасп шаҳарчасидаги «Қозоқбозор» машҳурдир. Тумандаги фаолият кўрсатаётган жами 1200 дан зиёл корхона ва ташкилотдан 105 таси йирик, 14 таси ўрта, 76 таси кичик корхона, 1034 таси микрофирмадир. Қўшма корхоналардан Ўзбекистон — Германия «Унихо», Ўзбекистон — Туркия «Хо-размшакар» корхоналари фаолият кўрсатади. Туман ҳудудида Амударё устига халқаро аҳамиятдаги кўприк қурилган. Кўприкдан суткасига 14 поезд, 1000 та автомобиль ўтиши мўлжалланган.

49 умумий таълим, болалар мусиқа ва спорт мактаблари, Ҳазорасп тиббиёт, қ.х., иқтисо-диёт, пед. касб-ҳунар коллежлари, туман марказий кутубхонаси ва унинг 47 та тармоғи, 35 клуб муассасаси, маданият уйлари, маданият ва истироҳат боғи, 2 стадион, спорт заллари ва б. спорт иншоотлари фаолият кўрсатади. 660 ўринли 4 касалхона (шу жумладан, туман марказий касалхонаси), поликлиника, дорихоналар, 1 участка касалхонаси, 5 қишлоқ амбулаторияси, 12 қишлоқ врачлик, 16 фельд-шер-акушерлик пунктлари, 14 тиш даволаш поликлиника пункти ва б. тиббий муассасаларда 421 врач (ҳар 10 минг кишига 22.6 врач), шунингдек, 1850 ўрта тиббий ходим аҳолига хизмат кўрсатади. Ҳ.т. ҳудудидан Урганч — Тошкент т.й. ва автомагист-рали ўтади. Туман марказидан Тошкент, Бухоро, Самарқанд, Қарши, Денов ва б. шаҳарларга, Урганч ш. ва Хоразм вилоятининг барча шаҳар ва туманларига ҳамда Қорақалпоғистон Республикасининг Тўрткўл, Беруний ш.ларига автобус ва маршрутли таксилар қатнайди. Тарихий ва меъморий ёдгорликлардан Ҳазорасп қалъаси (мил. ав. 7—6- а.лар), Хумбузте-па, «Сартарош», Учўчоқ, Дошқалъа, Жума масжиди (18- а.), Шайх Ҳусай-ин бобо мақбараси (19- а.) ва б. сақланган. 1935 й. 21 майдан «Ҳазорасп-нома» газ. чоп этилади.

Комил Нуржонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.