Hazorasp tumani

Hazorasp tumani — Xorazm viloyatidagi ma'muriy tuman; markazi — Hazorasp. ÖzME'ga köra, tuman 1926-yil 29-sentabrda tuzilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u 1938-yilda Xorazm viloyati tarkibiga kirgan, 1959-yil 4-martda esa tugatilgan Boğot tumanining bir qismi unga qöşilgan. Nomi forsça «hazor» (ming) va «asp» (ot) sözlaridan iborat bölib, «ming ot» deb tuşuntiriladi; özbekça Vikipediyada bu nomning kelib çiqişi haqida boşqa talqinlar ham keltirilgan.12

ÖzME (2005-yil holati) tumanni janubda Turkmaniston, janubi-şarqda Buxoro viloyati, şimolda Qoraqalpoğiston, ğarbda Boğot tumani bilan qöşni deb tavsiflaydi; unda maydoni 2060 km², tarkibida Pitnak şahri, Hazorasp şaharçasi va 11 ta qişloq fuqarolari yiğini bölgan. Keyinçalik tumanning şarqiy qismi alohida Tuproqqal'a tumaniga ajratilgan: özbekça Vikipediyaga köra, Hazorasp tumani endi şarqda Tuproqqal'a tumani bilan çegaradoş, maydoni taxminan 450 km², markazi esa Hazorasp şahri. Rusça Vikipediyada 2021-yilda tuman aholisi 196,9 ming kişi deb körsatilgan.

Tuman Xorazm vohasining janubi-şarqida, Amudaryo böyidagi pasttekislikda joylaşgan; yer yuzasi şarqdan ğarbga biroz pasayib boradi. ÖzME'ga köra, janubiy çekkasi Qoraqum çöliga tutaşadi, şarqda esa Qizilqum boşlanadi; bu yerlarda qum tepalar va Hajjaliköl, Şörköl, Uzunköl kabi qoldiq köllar bor. Iqlimi keskin kontinental: yanvarning örtaça harorati taxminan –4°, iyulniki 27° atrofida, qişda harorat –32° gaça tuşib, yozda 44° gaça kötariladi. Yillik yoğin bor-yöği 100–110 mm.

Ekinzorlar Amudaryodan suv oladigan Toşsoqa va Hazorasp kanallari hamda ulardan çiqarilgan ariqlar orqali suğoriladi. ÖzME'ga köra, sizot suvlari yer yuzasiga yaqin (1–3 m) bölgani uçun tuproqning şörlanişi asosiy muammolardan biri. Amudaryoda, tumanning janubida Tuyamöyin suv ombori qurilgan; daryo böyida Qizilqum davlat qöriqxonasi joylaşgan. Tabiiy ösimliklardan saksovul, turanğil, jiyda, yulğun, yantoq va qamiş, hayvonlardan çiyaböri, tulki, börsiq, ondatra, quşlardan qirğovul va ördaklar uçraydi.

ÖzME'ga köra, 2005-yilda tumanda 188,5 ming kişi yaşagan, ulardan 32,9 mingi şaharlarda, 155,6 mingi qişloqlarda istiqomat qilgan. Aholining asosiy qismi özbeklar; tatar, qozoq, koreys, rus, turkman va boşqa millat vakillari ham bor.

Tuman iqtisodiyotida qişloq xöjaligi yetakçi: paxta, ğalla, jumladan şoli yetiştiriladi, çorvaçilik, pillaçilik, boğdorçilik va polizçilik ham rivojlangan. ÖzME'ga köra, 2004-yilda ekin maydoni 26 ming gektardan oşgan, uning qariyb 11 ming gektariga paxta, şunça yerga don ekilgan. Paxta tozalaş va ğişt zavodlari, töqimaçilik va palos fabrikalari, bir qator qöşma korxonalar faoliyat körsatadi. Hazorasp bozori — «Qozoqbozor» butun vohada maşhur.

Tuman orqali Urganç — Toşkent temir yöli va avtomobil yöli ötadi, Amudaryo ustida xalqaro ahamiyatga ega köprik bor.

ÖzME'ga köra, tuman hududida miloddan avvalgi VII–VI asrlarga oid Hazorasp qal'asi, Xumbuztepa, Doşqal'a, XVIII asrga mansub Juma masjidi va XIX asrda qurilgan Şayx Husayn bobo maqbarasi saqlangan. 1935-yildan tuman gazetasi «Hazoraspnoma» çiqadi.