Tabiati. Viloyat çöl zonasida, Xorazm vohasining ğarbiy qismida, örtaça 100 m balandliqda joylaşgan. Relyefi pasttekislikdan iborat. Amudaryo qad. deltasining bir qismi bölib, daryo yotqiziqlaridan taşkil topgan. Qoraqum çöliga tutaşgan ğarbiy va jan.ğarbiy qismi qum bilan qoplangan. Foydali qazilmalardan ohaktoş, qum, gil va b. quriliş materiallari bor. Iqlimi keskin kontinental. Qişi mö'tadil sovuq, qor kam yoğadi, yanv.ning örtaça trasi —5°, eng past tra —32°. Yozi issiq, quruq, iyulning örtaça trasi 30°, eng yuqori tra 45°. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Yiliga 78—79 mm yoğin tuşadi, asosan, martaprel oylarida yoğadi. Şim. va şim.şarqiy şamollar esadi. Yagona daryosi — Amudaryo viloyat hududida keng vodiy böylab oqadi, qirğoqlari past, şu sababli toşqin bölib turadi. Toşqinga qarşi dambalar qurilgan. Amudaryo suvidan yirik kanallar yerdamida ekinlarni suğorişda foydalaniladi. Viloyat jan.da mayda şör köl, botqoqlik va şörxok köp. Tuproqlari Amudaryoning allyuvial yotqiziqlaridan taşkil topgan. Daryo vodiysida ötloqi, ötloqibotqoq tuproqlar, ğarbida qumliklar uçraydi. Suğoriladigan yerlarda, asosan, böz tuproq bölib, kuçli şörlangan. Viloyat hududining asosiy qismi haydaladigan yerlar. Amudaryo qayirlaridagi töqayzorlarda terak, tol, jiyda, yulğun, kandir, qumliklarda saksovul va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan, asosan, kemiruvçilar, sudraluvçilar, töqayzorlarda töqay muşugi, çiyaböri; quşlardan törğay, ördaklar, kulrang ğoz, oqquş, birqozon, baliqçi, dehqonçumçuq, qizilişton, zarğaddoq va b. bor. Suv havzalarida ondatra va nutriya iqlimlaştirilgan.
Aholisi, asosan, özbeklar (96,3%), şuningdek, turkman, rus, qozoq, tatar, koreys, qoraqalpoq va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 231,6 kişi. Şaharliklar 321,7 ming kişi, qişloq aholisi 1091 ming kişi (2004).
Ötmişda Xorazmda yaşovçi özbeklar qabilalari bir neça etnik guruhlar bölib, ular Abulğoziy Bahodirxon (1643—64) tomonidan 4 guruh (töp)ga bölingan. Har bir guruhga 2 qabila (1 guruhga uyğur va nayman, 2 siga qönğirot va qiyot, 3siga nukuz va manğit, 4siga qanğli va qipçoqlar) birlaştirilgan. Şuningdek, bir neça qabila qoldiqlari (jaloyir, kenagas, dörmon, yuz, ming, şix, katagon) va ayrim etnik guruxlar (alieli, xöjaeli va. sayidlar) mavjud bölgan. Amudaryodan suv oladigan kanallar va suğoriladigan yerlarning katta qismi şu qabila va uruğlarga taqsimlab berilgan va ular astasekin ötroqlaşib, dehqonçilik bilan şuğullanganlar. Qolgan guruxlar Xorazmda juda kam bölib (bular qönğirotlar va b.) viloyatning Gurlan va Şovot tumanlari, manğitlar Gurlan tumani va Şovot tumani (AnbarManaq)da, qiyotlar Şovot tumanida, qipçoqlar Urganç, Şovot va Qöşköpir tumanlari, dörmonlar Urganç va Şovot (AnbarManaq) tumanlarida, xidireli Urganç va Xivada, tama Xonqa va Boğot tumanlarida joylaşgan.
Xöjaligi. X.v. iqtisodiyotida q.x. bilan birga sanoat ham salmokdi örinni egallaydi. Paxta tolasi, kalava ip, gilam, oziq-ovqat mahsulotlari, maşina uskunalari eksport qilinadi.
Sanoati. Viloyatda paxta tozalaş sanoati rivojlangan (barça tuman markazlari va Urganç ş.da paxta tozalaş zavodlari bor). Gurlan, Bogot, Xonqa, Urganç, Xiva va Hazoraspda töqimaçilik, pillakaşlik, tikuvçilik; Xivada gilam fkasi, «Xiva gidami» aksiyadorlik jamiyati işlab turibdi. Faoliyat körsatayotgan jami korxona va taşkilotlar 13748 ta. Mikrofirmalar soni 11340 dan ziyod (2004).
Viloyatda 36 qöşma korxona va ularning filiallari işlab turibdi. Özbekiston — Turkiya «Bagat Tekstil», «Xorazm—Nurtop», «SemurğSanTe», «Xorazm Tekstil», «Memgilam»; Özbekiston — AQŞ «Amerozindustriyes», «Xiva malikasi», «Nurlayt», «Rahnamo Hyp»; Özbekiston — Germaniya «Unixo», «ÖzOlmonXotelz», «Xiva Karpet»; Özbekiston— Britaniya «Xiva»; Özbekiston—Rossiya «NamunaAgrofud»; Özbekiston — Italiya «Meva»; Özbekiston—Ukraina «KiyevXorazm»; Özbekiston — Xitoy «Aziya Tekstil LTD»; Uzbekistan— Turkmaniston «ĞayratXumoyun» va b. şular jumlasidandir.
Qişloq xöjaligi asosini paxtaçilik va ğallaçilik taşkil etadi. Polizçilik, sabzavotçilik, boğdorçilik, çorvaçilik, pillaçilik ham rivojlangan. Şirkat, ijara va xususiy fermer, dehqon xöjaliklari, aksiyadorlik jamiyatlari faoliyat körsatadi. Viloyatda jami ekin mayd. 232,1 ming ga, şundan 129,4 ming ga q.h. şirkatlari (69 ming ga yer xususiy fermerlar, 33,7 ming ga yer dehqon xöjaliklari)ga tegişli. Umumiy yer fondining 38,4% haydaladi, 18,2% yaylov, ötloq, 1,3% boğ va tokzor; örmon va çangalzorlar 9,6% ni, tutzorlar 0,9%ni taşkil etadi.
1991—2003 y.larda kanal va ariqlar rekonstruksiya qilinib, suv yöllarining umumiy uzunligi köpaydi. X.v.dagi şör suvlar viloyat taşqarisiga zaxkaşlar orqali çiqarib taşlanadi. Viloyatda irrigatsiya va melioratsiya işlariga alohida e'tibor berib kelinmoqda.
Jami ekin maydonining 102,3 ming gektariga paxta, 86 ming gektariga don, 3 ming gektariga kartoşka, 9 ming gektariga sabzavot ekiladi (2003). Don (asosan, buğdoy, şoli) yetiştiriladigan maydonlar kengaydi. X.v. mamlakatda şoli yetiştiriş böyiça 1örinda turadi.
Viloyat jamoa va xususiy xöjaliklarida 492,3 ming qoramol (şu jumladan, 202,1 ming sigir), 247,1 ming qöy va eçki, 1437,6 ming parranda boqiladi. 6500 dan ziyod fermer xöjaligi çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Urganç, Xiva parrandaçilik fkalari faoliyat körsatadi. X.v.da Paxtaçilik i.t. stansiyasining paxtaçilikbedaçilik zonal kompleks tajriba styasi (Urganç ş.da), Qoraqum i.t. stansiyasi, paxta navlarini tajriba qiliş uçastkasi (Xiva tumanida), mevali daraxtzorlar köçatzori, örmon köçatzori (Urganç tumanida) va b. bor.
1996—2004 y.larda I. Bobojonov, M. Quvoqov, B. Jumaniyozov, V. B. Pak, A. Mahmudova «Özbekiston Qahramoni» unvoniga sazovor böldilar.
Transporti. X.v. orqali Toşkent— Moskva, Duşanba—Moskva t.y. ötgan, Urganç — Toşkent yönalişida poyezdlar qatnaydi. T.y. uzunligi 128 km (2004). Amudaryo ustiga qurilgan Hazorasp t.y. köprigi işga tuşirilib (Hazorasp yaqinida, 2004), Hazorasp — Miskin — Toşkent t.y. masofasi qisqardi. Köprik har sutkada 14 poyezd, 20 ming avtomobil ötkaziş imkoniyatiga ega. Köprik strategik ahamiyatga ega. Viloyatdagi qattiq qoplamali avtomobil yöllarining uz. 2750 km (2004). Xiva— Urganç yönalişida trolleybus qatnovi (1997 y.dan) yölga qöyilgan. Urganç, Xiva ş.laridan Toşkent, Samarkand, Navoiy, Buxoro, Nukus va b. şaharlarga avtobuslar katnaydi. Urganç ş. xalkaro va mahalliy yönalişlar aeroportlaridan xorijiy davlatlar (şu jumladan, Parij, Tokio, Myunxen, TelAviv, Moskva, Simferopol va b.) şuningdek, Toşkent, Nukus va b. şaharlar bilan muntazam aviatsiya aloqasi örnatilgan. Viloyat orqali Örta Osiyo — Markaz, Buxoro — Ural, Turkmaniston —Rossiya xalqaro gaz magistral quvurlari ötkazilgan.
Madaniy maorif, soğliqni saqlaş va sport. 2003/04 öquv yilida 537 umumiy ta'lim maktabi (şu jumladan, 47 ixtisoslaşgan maktab, gimnaziya, internat maktabi) bölib, 335,4 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi. 1997 y.da Xorazm tasviriy va amaliy san'ati litseyi oçildi. Viloyatdagi 57 kasb-hunar kolleji va örta maxsus bilim yurtlarida 34 mingdan ziyod talaba öqiydi (2004).
Özbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning taşabbusi bilan Xorazm Mamun akademiyasi qayta tiklandi, pedagog kadrlar tayyorlaşga ixtisoslaşgan viloyat ped. inti (1935 — 1992) AlXorazmiy nomidagi Urganç universitetitl aylantirildi. Urganç davlat universiteti, Toşkent davlat 1tibbiyot intning Urganç filialida 7460 talaba ta'lim oladi (2004). Özbekiston FA arxeologiya regional bölimi, paxtaçilik, Qoraqum i.t. stansiyalari faoliyat körsatadi. X.v.da Xiva davlat «Içan sal'a» tarixiyme'morlik muzeyqörikxonasi va uning filiallari, 424 jamoat kutubxonasi (5 mln. asar), 302 klub muassasasi, madaniyat uylari va madaniyat saroylari, 10 ga yaqin madaniyat va istirohat boği, Xorazmiy, Beruniy, Jaloliddin Manguberdi, Avesto yodgorlik boğmajmualari, «Orazibon», «Avazxon», «Doston» folkloretnofafik xalq dastalari, «Muborak, «Yulduz», «Navbahor», «Xiva naqşlari» aşula va raqs dastalari, milliy dorbozlar guruhi, köplab badiiy havaskorlik jamoalari bor. Ogahiy nomidagi viloyat musiqali drama va komediya teatri, viloyat qöğirçoq teatri (Xiva ş.da) işlab turibdi.
Xorazm musiqiy hayoti Xorazm vohasida qad.dan yaşab kelayotgan xalqlarning turmuş tarzida muhim örin egallagan. Qad. Xorazm hududidagi Qöyqirilganqal'a, Tuproqqal'a, Qirqqizqal'a kabi istehkomlardan topilgan va asl nomlari saqlanmagan torli (dutorsimon, çangkanora, arfaga öxşaş), damli (nay, mizmar), zarbli (daf va noğoraga öxşaş) çolğu sozlarni uşlagan ayol va erkaklar tasvirlari tuşirilgan tangalar va ganç haykalçalar bu voha musiqa san'atining ildizlari juda qad. ekanligidan dalolat beradi. 8-a. boşidagi arablar istilosi oqibatida Qad. Xorazm madaniyati va san'ati xarobalikka yuz tutib, islom madaniyatining yangi an'analari taraqqiy eta boşladi. Xorazmiy, Beruniy, Abu Abdullo ibn Yusuf Xorazmiy (10-a.) va b. olimlarning qomusiy asarlarini musiqaga bağişlangan qismlarida musiqani hisob ilmining tarkibiy bölagi va uni inson ruhiyatiga ta'siri ta'riflanadi. «Mafotix ululum» asarida öşa davrdagi mavjud çolğular: ud, çangkanora, qanun, tanbur, mizmar, arğanun, nay, surnaylarning nomlari keltirilgan. Öşa davrda Gurganjda çolğu asboblar yasovçi ustalar mahallasi bölgan.
Muhammad Xorazmşoh davrida (1200—21) maşhur sozanda ustod Mahmud, Yusufbek Dutoriy kabi sozandalar edda tanilgan. 14-a.da yaşagan «Muhabbatnoma» dostonining muallifi Xorazmiy, Abdurahim Hofiz Xorazmiy, ayniqsa, Alişer Navoiyning «Sab'ai sayyor» dostonida va b. klassik şoirlarning ğazallarida öşa davr maqomlari, sozandalari va çolğulari yuksak did bilan ta'riflanadi. Şuningdek, san'atkorlar homiysi Sulton Vayis (Uvays), baxşilar piri Oşiq Oydinlar ham şu davrda yaşaganlar. Muhammad Rahimxon (1806—25) davriga kelib Niyozjonxöja va uning şogirdlari Mahdumjon qozi, Muhammadjon Sandiqçi, Abdusattor maxram, uning şogirdi Xudoybergan kosib va b. tanbur maqomlarini rivojlanişiga katta hissa qöşdilar. Komil Xorazmiy Xorazm maqomlarini özi ixtiro kdlgan « Tanbur çiziği» asosida qoğozga tuşirişni boşlab bergan yetuk musiqaşunoslardan hisoblanadi. 1883 y.da dastlab Xorazm maqomlari tarkibidagi «Rost» maqomi, keyin, bu işni davom qildirib öğli Muhammad Rasul Mirzo Xorazm maqomlaridan Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq va Rostlarni qoğozga tuşirgan. Bu davrda Otaş baxşi, Nurjon baxşi va, ayniqsa, Eşvoy baxşi hamda uning şogirdi Muhammadniyoz Gurji kabi baxşilar nom qozonganlar.
Nomlari noma'lum bölgan ustoz sozandalar va baxşilar tomonidan Xorazm dutor yöllari jamlanib 11 ta dutor maqomi şakllangan. Maşhur sozanda va nafis ta'b egasi Muhammad Rahimxon Soniy (Feruz) xonlik davri (1864— 1910) ga kelib Xorazmda musika san'ati yanada rivoj topdi. Feruz saroyida 40 dan ortiq şoir, 20 ga yakin maqomçi sozandalarni töplab muşoira va maqom keçalarini ötkazib turardi. Saroy maqomçilari orasida Paxlavon Niyoz Mirzaboşi Komil, Muhammad Yoqub Devon Xarrot, Yoqub fozaçi, Qalandar Dönmas va b. maqomlarning çolğu va aytim qismlarini boyitganlar. Feruzning özi ham maqom çolğu qismlariga 14 ga yaqin kuy bastalagan. Bu davrda 40 dan ortiq baxşi, 32 sozanda qöşlari (sozandalarning jamlangan dastasi) faoliyat körsatgan. Ular sayil va bayramlarda xonning körigidan ötar va elyurtning tomoşasini ötkazişga fatvo olar edilar. Baxşilar içida maşhurlari: Rizo baxşi, Ernazar baxşi, Suyav baxşi; sozanda qöşlaridan elga tanilgan namoyandalardan Şomurod surnayçi va b. bölgan.
1910 y. Xiva xonligi taxtiga Asfandiyorxon ötirganidan keyin saroy şoir va sozandalari tarqab ketdi.
Xorazmda şörolar hokimiyati örnatilgaç, maqom va musiqa rivoji biroz töxtadi. 1923 y.da Xiva ş.da musiqa maktabi taşkil qilinib, skripka, klarnet, tanbur kabi çolğu asboblarda ijro etiş böyiça sinflar oçiddi. 1925 y.da Moskva ş.da Mulla Bekjon Rahmon öğli va Muhammad Yusuf Devonzodalarning «Xorazm musikiy tarixçasi» kitobi çop etiddi. Bu davrda sozandalardan Safo Ollaberganov (Muğanniy), Qurbon sozçi Ismoilov, Madrahim Yoqubov (Şeroziy), Qurbonnazar Abdullayev (Bola baxşi), Matyusuf Xarratov (Çokar), Otajon Abdullayev, Hojixon Boltayev; ayol xalfalardan Onajon Sobirova (Anaş maxram), Onabibi qori Otajonova (Ojiza) va b. maşhur bölişgan. Ularning izdoşlari va şogirdlari içida xonandalardan Komiljon Otaniyozov, Vahobjon Fayozov, Kommuna Ismoilova, Sultonpoşşa Rahimova, Matyoqub Rahimov, Quvondiq Iskandarov, Jumanazar Bekçonov, Olmaxon Hayitova, Rözmat Jumaniyozov, Ortiq Otajonov, Otajon Xudoyşukurov, Bobomurod Hamdamov; sozandalardan dutorçi N. Boltayev, qöşnayçi Q. Bobojonov, torçi H. Bobojonov, ğijjakçi O. Hasanov; bastakorlar R. Ollaberganov, Ş. Ramazonov, Ş. Solayev, A. Otajonov, M. Yusupov, S. Hayitboyev, U. Musayev, R. Abdullayev, Q. Polvonov, M. Otajonov, R. Bekçonov, Ş. Fayzullayev, Q. Raximov; musiqaşunos O. Matyoqubov va b. ma'lum. 1958—60 y.lar orasida M. Yusupov tomonidan töplab notaga olingan «Özbek xalq musiqasi» (6,7 va 9 jildlar) çop etildi. 1980—87 y.larda Xorazm maqomlarining yangi töldirilgan variantlari naşrdan çiqsi.
X.v.da 16 ta bolalar musiqa maktabi (şulardan 3 tasi san'at maktabi), musiqa bilim yurti, filarmoniya, viloyat teleradiokompaniyasi qoşidagi maqomçilar ansambli faoliyat körsatadi.
X.v.dan Devonai Hisobiy, Niyozjonxöja, Niyoziy, Xudoybergan muhrkan, Komil Xorazmiy, Matyoqub Xarratov, M. Xudoyberganov, Safo Muğanniy, X. Devonov kabi yirik san'atkorlar; Bola Baxşi, Q. Iskandarov, R. Jumaniyozov, F. Davletov singari Özbekiston xalq dostonçi va hofizlari; Matyusuf Xarratov, M. Yusupov, R. Ollaberganov, Ş. Ramazonov, L. Abdullayeva, I. Niyozmatov, R. Abdullayev, O. Matyokubov, S. Davletov, U. Musayev, O. Ollaberganov, Q. Rahimov kabi Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arboblari va kompozitorlar; Şeroziy (Yokubov), K. Otaniyozov, H. Boltayev, K. Raximov, M. Raximov, B. Rahimova, S. Devonov, S. Rahimova, G. Yoqubova, M. Ixtiyorova, O. Hayitova, G. Matyoqubova, M. Bobojonov, O. Otajonov, G. Raximova singari Özbekiston xalq artistlari; Norbek baxşi, Qalandar baxşi kabi Özbekiston xalq baxşilari yetişib çiqqanlar.
X.v.da xalq amaliy san'ati va hunarmandçilik, ayniqsa, Xiva, Hazorasp va Xonqa ş.larida kadimdan taraqqiy etgan. Yoğoç öymakorligi, zargarlik, kandakorlik, gilamçilik, kulolçilik va b. rivojlangan. Xiva gilamçilik fkasi, «Xiva sopoli» aksiyadorlik jamiyati va b. işlab turibdi. Özbekiston xalq rassomi A. Boltayev, xalq naqqoşlari va yoğoç öymakor ustalari O. Polvonov, R. Maşaripov, S. Boğbekov, maşhur kulol, koşinkor usta R. Matçonov va b.ning nomlari maşhur.
Soğliqni saqlaş. Viloyatda 6269 örinli 36 kasalxona va 211 tibbiy muassasalarda 3882 vraç (har 10 ming kişiga 27,1 vraç), 13337 örta tibbiy xodim işlaydi. Davlat dasturiga asosan, viloyatda Respublika şoşilinç tibbiy yordam markazining viloyat bölimi va barça tuman markaziy kasalxonalari qoşida uning bölinmalari taşkil etilgan hamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan ta'minlangan. X.v.da 4010 örinli 20 sanatoriy faoliyat körsatadi.
2004 y.gaça öz kasbi böyiça xususiy iş faoliyati yuritiş uçun 50 ga yaqin mutaxassisga litsenziya berildi.
Sport. X.v. sportçilari sportning köplab turlari böyiça turli darajadagi musobaqalarda iştirok etmoqda (kuraş, futbol, qöl töpi, voleybol, tennis, boks va b.). «Umid nihollari — 2003» sport musobaqalari ötkazilişi munosabati bilan şaxar va tumanlarda 17 ta yirik sport inşootlari, «Olimpiya zaxiralari» kolleji, 10— 15 ming kişilik stadion foydalanişga topşirildi.
Viloyatda 14 sport majmuasi, şuningdek, 16 stadion, 8 suziş havzasi, 136 tennis korti, otçopar, sport zallari, otiş tiri, basketbol, qöl töpi, futbol maydonlari bor. 389 ming kişi jismoniy tarbiya va sport bilan şuğullanadi. Turli miqyosdagi respublika va xalkaro sport musobakalarida viloyatning 9 sportçisi oltin, 8 tasi kumuş medallarga sazovor bölişdi. Xorazmda «Umid nihollari—2003» tadbiri katta bayram sifatida nişonlandi. «Umid nixrllari», «Prezident kubogi uçun», Pahlavon Mahmud xotirasiga bağişlab ötkazilgan Respublika va xalkdro sport bellaşuvlarida 6 sportçi respublika va jaxrn çempioni unvonlarini oldilar.
X.v.da 10 dan ortiq xalkaro toifadagi sport ustasi, 100 dan ortiq sport ustasi, 300 dan ziyod sport ustaligiga nomzod, şuningdek, köplab 1toifadagi sportçi tayyorlandi. Viloyatning 30 dan ortiq sportçisi Özbekistonning turli milliy terma jamoalari a'zolaridir.
Adabiyoti. Xorazm adabiyoti zamonlar silsilasida yemirilib, yöqotilib, qayta şakllandi. Arablar Xorazmga bostirib kelganda özlariga qaraganda juda ham yuqori madaniyatga duç keldilar. 8-a.ga kelib qad. xorazmiy tilinkng batamom yöqotilişi bilan 8-a.dan toki 12—13- a.largaça fors hamda arab va 12-a.lardan boşlab turkiyözbek tillarida ijod qilindi. Abu Mansur Saolibiyning «Yatimat addaxr fi maxosin axlal asr» («Asr ahlining fozillari haqida zamonasining durdonasi») tazkirasida 10— 11-a.larda Xorazmda yaşab, arab tilida ijod etgan yetuk arabnavislar haqida keng ma'lumot beriladi. Kariyb 5 asr davomida (8—12-a.lar) arab tilida ijod qilgan köpgina Xorazm şoirlari öz faoliyati bilan Xuroson va Movarounnahrda şuhrat qozonganlar. 11-a. boşida Xorazmda ilk bor taşkil etilgan Xorazm Ma'mun akademiyasida jahon tarixi, fani va adabiyotiga munosib uluş qöşgan Beruniy raisligida Ibn Sino, Abu Nasr Iroq kabi zamonasining yirik fan va madaniyat namoyandalari ijod qiddilar. Asli balxlik bölib, Xorazmda turğun yaşab Xorazmşoh Otsiz hukmronligi davrida yuqori martabaga ega bölgan Raşididdin Vatvot («Sa'dalmulk» faxriy unvonini olgan) fors va arab tillarida ijod qilib şe'riyatda murassa', tarse', tajnis va b. usullarni qöllaşda forsiy tilda yozadigan peşqadam şoirlardan biri hisoblanadi. Ahmad Yassaviyning şogirdi Sulaymon Boqirğoniy 12asrdayoq turkiyda ijod qilgan. Bu davrlarda arab, fors tillari va turkiyda baravariga ijod qilingani öşa davr adabiy muhitining naqadar köp qirraligini körsatadi. Xorazmdagi adabiy jarayon Çingizxon istilosi va undan keyingi davrda ança murakkab keçgan bölsada, töxtab qolmadi. Kubroviylik tariqatining asosçisi, «Şayxi valitaroş» («Avliyolar yetiştiruvçi şayx») nomi bilan butun Şarqqa maşhur bölgan şoir Najmiddin Kubro, «Muhabbatnoma» muallifi Xorazmiy (14-a.), Nasriddin Burxoniddin Rabğuziy (13-a. oxiri —14-a. boşlari), Pşdgavon Mahmud, Haydar Xorazmiy, Qutb Xorazmiy, Sayfi Saroyi (14-a.) kabi buyuk siymolar ijod etgan. Rabğuziyning «Qissasi Rabğuziy» asari özbek nasrining mukammal namunasi bölişi bilan e'tiborlidir. Xorazm adabiy muhiti, ilmfani jahon ma'rifati taraqqiyotiga ta'siri e'tirofga loyiq. AzZamaxşariy arab dunyosini kezib ilm tarqatgan bölsa, 1414 y.da Şerozga kelgan Abdurahim Hofiz Xorazmiy turkiyda bitgan ğazallari bilan şuhrat topgan.
Alişer Navoiy «Majolis unnafois» asarida Xoja Abulvafoyi Xorazmiy va Mavlono Jaloliddin Rumiy masnaviysiga şarh bitgan Husayn Xorazmiylarni katta hurmat bilan ta'riflaydi. Xorazm adabiy jarayonining rivojlanişi natijasida yetuk adabiyot namoyandalari yetişib çiqa boşladi. Bular Ravnaq (1725—1805), Roqim (1742—1825), Nasimiyning ğazallarini özbek tiliga ağdargan maşhur şoir Andalib (1710—70), Vosifiyning «Badoye' ulvaqoye'» asarini forsiydan tarjima qilgan, özbek va fors tillarida baravar ijod etgan Dilovarxöja (18-a.), Navoiyning «Xamsa»sidagi dostonlarning nasriy variantlarini yaratgan Umar Boqiy (18-a.), öz zamonasining uluğ şoirlari Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy (1825— 99), Bayoniy va b.dir.
Feruz davrida Xorazm adabiy muhiti yanada rivojlandi. Uning buyruği bilan şoir Tabibiy «Majmuai 30 şuaro payravi Feruz» tazkirasini tuzadi va Feruzning 101 ğazaliga 30 şoir yozgan payravni kiritadi. Tazkiranavis Laffasiy tuzgan «Tazkirai şuaro»da (1945) Munis davridan Laffasiy davrigaça ijod kilgan (Munis va Laffasiy bilan birga) Xorazmdagi 51 şoirning hayoti va ijodi haqidagi ma'lumotlar bitilgan.
Xorazmda qadimdan dostonçilik rivojlangan. Xalq an'anaviy dostonlari baxşilar orqali oğizdanoğizga ötib sayqallangan. «Avazxon», «Bozirgon», «Sayyodxon va Hamro», «Qoraköz Oyim», «Gulruh pari», «Şobaxrom», «Zavriyo», «Oşiq Ğarib va Şohsanam», «Yusup Ahmad», «Qirq mhhd> kabi dostonlar Xorazm xalq oğzaki ijodining nodir boyligidir. Xorazm xalq dostonlari hajmi boşqa özbek xalq dostonlariga qaraganda kiçikligi, şu bilan birga musiqaviyligi bilan ajralib turadi. Xorazmda doston kuylovçilarni baxşi deb atab kelganlar. Xorazm vohasida 19-a. ning 1-yarmida Eşvoy baxşi maşhur bölgan. Xorazm vohasida muallif nomi bilan atalgan «Eşvoy nağmasi» kuyi tarqalgan. 19-a.da Xorazmda yaşab ijod qilgan baxşilardan Otaş, Ğaribniyoz baxşilar, Bobo baxşi, Jumanazar baxşi Bobo baxşi öğli, Bekjon baxşi, Abdrim baxşi va b. şuhrat qozongan. 20-a. boşlarida Xöjayoz baxşi atokli baxşi hisoblangan. U «Oşiq Ğarib va Şohsanam», «Sayyodxon va Hamro», «Bozirgon», «Alpomiş» va «Göröğli» turkumidagi dostonlarni yod bilgan va uni xuş ovoz bilan dutor jurligida ijro etgan. Undan keyingi davrda Bola baxşi, Matnazar Jabbor öğli, Qalandar baxşi, Bola baxşining farzandlari Norbek baxşi, Matyokub va Yetmişboy baxşilar Xorazm dostonçilik maktabini taraqqiy qilişga xissa qöşdilar.
Xorazmdagi xalq oğzaki ijodining yana bir turi xalfaçilikdir. Xalfalar (folklorda) repertuarida xalq dostonlari, rangbarang xalq qöşiklari, mumtoz şoirlarning aşulabop ğazallari asosiy örin olgan. 19— 20-a.ning 2-yarmida Xorazmda Xonimjon xalfa, Onajon xalfa, Onabibi kori (Ojiza), Şukurjon xalfa, Şarifa xalfa, Joni xalfa, Bibijon xalfa, Durxonim xalfa, Kiş xalfa, Guljon kori, Oyşa kulol xalfa, Yoqut xalfa Vafoyeva, Şarifa nöğay Otaşeva, Uğil Nöğay Quryozova, Yoqut xalfa Seytniyazova va b.ning nomlari xalq orasida tanilgan edi. Xalfaçilik san'ati an'analari Xorazm yoş ijroçilari tomonidan keyingi davrlarda ham davom ettirilmoqda.
20-a.da Xorazm adabiyotşunosligida Muğanniy, Suxanvar, Umar Qurboniy, Qalandar Qurboniy, M. Abdullayev, Egam Rahim, Ahmad Bobojon, Ayyomiy, Rahim Bekniyoz, Döstjon Matjon va b.ning nazm va nasriy asarlarida ma'rifatparvarlik ğoyalari öz aksini topgan.
Omon Matjon, Bahrom Rözimuhammadning falsafiy şe'riyati, Erkin Samandarning «Daryosini yöqotgan qirğoq», «Tangri quduği», Komil Avazning «Qönalğa» romanlari, Matnazar Abdulhakimning Najmiddin Kubro, Bedil, Paxlavon Maxmud ruboiyoti va ğazallarining özbek tiliga tarjimalari muhim ahamiyatga ega. Prof. lardan O. Madrahimov, S. Rözimboyev, 3. Dösimov, J. Yusupov, arab va fors tillari bilimdoni A. Ahmedov va b. adabiyotşunoslikka doyr asarlar yozdilar. Ayniqsa bu borada H. Abdullayevning Abu Bakr Xorazmiydan hozirgaça yaşab ijod qilgan adabiyot ahlining hayoti va ijodini aks etgiruvçi tazkirasi, N. Krbulovning 2 jildli «Xorazm adabiy muhiti» asari, S. Rözimboyevning «Göröğli» kitobi muhim ahamiyatga ega böldi.
X.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilari, rassomlar va b.) viloyat taşkilotlari faoliyat körsatmoqda.
Matbuot, radioeşittirişi va televideniyesi. X.v.da 2 viloyat gaz. («Xorazm haqiqati» va «Xorezmskaya pravda», 2 ta gaz. adadi 5500), 10 tuman gaz., 3 jurnal («Ilm sarçaşmalari», «Diydor», «Xiva Şarq gavhari», adadi 2000) naşr etiladi. Viloyatda, şuningdek, bir qança tarmoq gaz.lari çop kilinadi. Jami 27 nomdagi gaz. va jurnallar çiqariladi.
Xorazm (Xiva)da Muhammad Rahimxon Feruz taşabbusi bilan 1874 y.da Turkistonda ilk bor toşbosma oçilgan. Toşbosmada ilk matbaaçilik faoliyatini birinçi özbek matbaaçisi Otajon Abdalov boşlagan. Uşbu toşbosma faoliyati keyinroq, 1920 y.dan «Inqilob quyoşi» gaz., 1939 y.dan «Xorazm haqiqati», 1941 y.dan «Xorezmskaya pravda» gaz.larining taşkil qilinişiga zamin yaratgan.
X.v.da 1874—1924 y.larda faoliyat körsatgan matbaaçilik an'analari 1991 y.da qayta tiklandi. «Xorazm» naşriyoti işga tuşirilib, darsliklar, kitoblar naşr etiş yölga qöyildi. «Xorazm tarixi» (1995), «Hazorasp tarixi», «Xonqa tarixi» (1995—98), «Avestoning yaratilişi» (2001), «Ma'mun akademiyasi» (töplam, 2003) kabi kitoblar çop etildi.
X.v. da birinçi radioeşittirişlar 1936 y.dan boşlangan. Viloyat radiosi oyiga 31 soatlik hajmda eşittirişlar beradi. Telekörsatuvlar 1961 y.dan olib boriladi. Mahalliy körsatuvlar, 1979 y.dan rangli tasvirda (özbek va rus tillarida), haftasiga 15 soat hajmda namoyiş qilinadi.
Me'moriy yodgorliklari. X.v.dagi tarixiy va me'moriy yodgorliklar jahonga maşhur. Viloyatda 149 me'moriy va şaharsozlik, 16 arxeologik, 21 monumental san'at va haykaltaroşlik yodgorligi bor. Me'moriy yodgorliklarning asosiy qismi Xiva ş.da joylaşgan. Uning Içan qal'a qismi esa YUNESKOning Jahon merosi şaharlari taşkiloti hisobiga kiritilgan. Xivadagi yodgorliklardan Juma masjid (10—18-a. lar), Pahlavon Mahmud me'moriy majmuasi (14-a., 19—20-a. boşlari), Sayid Aloviddin (14—18-a. lar), Uç Avliyo (1549, 1821) makbaralari, Toşhovli (19- a.), Köhna Ark (17—19-a.lar) saroylari, Muhammad Aminxon Madrasa va minorasi va b. mehmonlar va sayyohatçilar diqqatini öziga tortadi. Şuningdek, Xiva, Hazorasp, Xonqa, Şovot, Yangiariq, Qöşköpir, Boğot va b. tumanlarida ham tarixiy obidalar mavjud. Şulardan Xiva tumanidagi Çodra hovli (18—19-a.lar), Şohimardon me'moriy majmuasi (19-a.), Qubla Tozaboğ saroyi (1893—1913), Hazoraspdagi Muzrobşoh (16—18-a.lar), Şayx Kosim eşon makbaralari (18—19-a.lar), qad. Hazorasp qal'asi (mil. av. 6—5-a.lar), Xonqa tumanidagi Sayd ota masjidi (1766), Şovot tumanidagi Vayangan bobo makbarasi (16—19-a.lar); Yangiariq tumanidagi Şayx Muxtor Valiy (Ostonabobo, 14a) me'moriy majmuasi; Qöşköpir tumanidagi Imoratbobo me'moriy majmuasi (16—19-a.lar) va b.ni aytiş mumkin.
Mustaqillik yillarida viloyatda yakka tartibda uyjoy kuriş tez rivojlandi. Urganç, Xiva ş.lariga yödsoş Navröz, Qosmaobod şaharçalari bunyod etildi. Viloyatda tarixiy va me'moriy yodgorliklarni asraş, ta'mirlaş işlariga Özbekiston hukumati tomonidan katta e'tibor berilmoqda. Xiva ş.ning2500 yillik yubileyi (1997), Jaloliddin Manguberdining 800 yiligi (1999), Avesto kitobi yaratilişining 2700 yilligi (2001) bayramlari arafasida viloyatda keng miqyosda me'moriy yodgorliklarni ta'mirlaş, ular atroflarini obodonlaştiriş va kökalamzorlaştiriş işlari amalga oşirildi. X.v. 2003 y. 22 avg.da Jaloliddin Manguberdi ordeni bilan mukofotlangan.
Ad.: Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964;Vinogradov A. V., Neolitiçeskiye pamyatniki Xorezma, M., 1968; Srednyaya Aziya v drevnosti i srednevekovye, M., 1977; Trudi Xorezmskoy arxeologoetnografiçeskoy ekspeditsii, t. 1—10, M., 1952—77; Xorazm tarixi, 1995, Urganç; Qiliçev T., Xorazm xalq teatri, T.; Sadokov R. L., Muzikalnaya kultura drevnego Xorezma, M., 1970; Sadokov R. L ., Tisyaça oskolkov zolotogo saza, M., 1971.
Komil Nurjonov, Botir Matyoqubov, Komil Avazov.