Xorazm viloyati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–206-b. — ziyouz.com
Xorazm viloyati - Özbekiston Respublikam tarkibidagi viloyat. 1925 y. fev.dan 1938 y. yanv.gaça Xorazm okrugi. 1938 y. 15 yanv.da taşkil etilgan.
Respublikaning şim.ğarbida, Amudaryo quyi oqimining çap sohilida. Şim. va şim.şarqdan Qoraqalpoğiston Respublikasi, jan. va jan.ğarbdan Turkmaniston, jan.şarqdan Buxoro viloyati bilan çegaradoş. Mayd. 6,1 ming km2. Aholisi 1412,7 ming kişi (2004). Tarkibida 10 qişloq tumani (Boğot, Gurlan, Urganç, Xiva, Xonqa, Şovot, Yangiariq, Yangibozor,Qöşköpir, Hazorasp), 3 şahar (Urganç, Xiva, Pitnak), 7 şaharça (Gurlan, Xonqa, Çaliş, Şovot, Yangibozor, Qöşköpir, Hazorasp), 100 qişloq fuqarolari yiğini bor. Markazi — Urganç ş.
Tabiati. Viloyat çöl zonasida, Xorazm vohasining ğarbiy qismida, örtaça 100 m balandliqda joylaşgan. Relyefi pasttekislikdan iborat. Amudaryo qad. deltasining bir qismi bölib, daryo yotqiziqlaridan taşkil topgan. Qoraqum çöliga tutaşgan ğarbiy va jan.ğarbiy qismi qum bilan qoplangan. Foydali qazilmalardan ohaktoş, qum, gil va b. quriliş materiallari bor. Iqlimi keskin kontinental. Qişi mö'tadil sovuq, qor kam yoğadi, yanv.ning örtaça trasi —5°, eng past tra —32°. Yozi issiq, quruq, iyulning örtaça trasi 30°, eng yuqori tra 45°. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Yiliga 78—79 mm yoğin tuşadi, asosan, martaprel oylarida yoğadi. Şim. va şim.şarqiy şamollar esadi. Yagona daryosi — Amudaryo viloyat hududida keng vodiy böylab oqadi, qirğoqlari past, şu sababli toşqin bölib turadi. Toşqinga qarşi dambalar qurilgan. Amudaryo suvidan yirik kanallar yerdamida ekinlarni suğorişda foydalaniladi. Viloyat jan.da mayda şör köl, botqoqlik va şörxok köp. Tuproqlari Amudaryoning allyuvial yotqiziqlaridan taşkil topgan. Daryo vodiysida ötloqi, ötloqibotqoq tuproqlar, ğarbida qumliklar uçraydi. Suğoriladigan yerlarda, asosan, böz tuproq bölib, kuçli şörlangan. Viloyat hududining asosiy qismi haydaladigan yerlar. Amudaryo qayirlaridagi töqayzorlarda terak, tol, jiyda, yulğun, kandir, qumliklarda saksovul va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan, asosan, kemiruvçilar, sudraluvçilar, töqayzorlarda töqay muşugi, çiyaböri; quşlardan törğay, ördaklar, kulrang ğoz, oqquş, birqozon, baliqçi, dehqonçumçuq, qizilişton, zarğaddoq va b. bor. Suv havzalarida ondatra va nutriya iqlimlaştirilgan.
Aholisi, asosan, özbeklar (96,3%), şuningdek, turkman, rus, qozoq, tatar, koreys, qoraqalpoq va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 231,6 kişi. Şaharliklar 321,7 ming kişi, qişloq aholisi 1091 ming kişi (2004).
Ötmişda Xorazmda yaşovçi özbeklar qabilalari bir neça etnik guruhlar bölib, ular Abulğoziy Bahodirxon (1643—64) tomonidan 4 guruh (töp)ga bölingan. Har bir guruhga 2 qabila (1 guruhga uyğur va nayman, 2 siga qönğirot va qiyot, 3siga nukuz va manğit, 4siga qanğli va qipçoqlar) birlaştirilgan. Şuningdek, bir neça qabila qoldiqlari (jaloyir, kenagas, dörmon, yuz, ming, şix, katagon) va ayrim etnik guruxlar (alieli, xöjaeli va. sayidlar) mavjud bölgan. Amudaryodan suv oladigan kanallar va suğoriladigan yerlarning katta qismi şu qabila va uruğlarga taqsimlab berilgan va ular astasekin ötroqlaşib, dehqonçilik bilan şuğullanganlar. Qolgan guruxlar Xorazmda juda kam bölib (bular qönğirotlar va b.) viloyatning Gurlan va Şovot tumanlari, manğitlar Gurlan tumani va Şovot tumani (AnbarManaq)da, qiyotlar Şovot tumanida, qipçoqlar Urganç, Şovot va Qöşköpir tumanlari, dörmonlar Urganç va Şovot (AnbarManaq) tumanlarida, xidireli Urganç va Xivada, tama Xonqa va Boğot tumanlarida joylaşgan.
Xöjaligi. X.v. iqtisodiyotida q.x. bilan birga sanoat ham salmokdi örinni egallaydi. Paxta tolasi, kalava ip, gilam, oziq-ovqat mahsulotlari, maşina uskunalari eksport qilinadi.
Sanoati. Viloyatda paxta tozalaş sanoati rivojlangan (barça tuman markazlari va Urganç ş.da paxta tozalaş zavodlari bor). Gurlan, Bogot, Xonqa, Urganç, Xiva va Hazoraspda töqimaçilik, pillakaşlik, tikuvçilik; Xivada gilam fkasi, «Xiva gidami» aksiyadorlik jamiyati işlab turibdi. Faoliyat körsatayotgan jami korxona va taşkilotlar 13748 ta. Mikrofirmalar soni 11340 dan ziyod (2004).
Viloyatda 36 qöşma korxona va ularning filiallari işlab turibdi. Özbekiston — Turkiya «Bagat Tekstil», «Xorazm—Nurtop», «SemurğSanTe», «Xorazm Tekstil», «Memgilam»; Özbekiston — AQŞ «Amerozindustriyes», «Xiva malikasi», «Nurlayt», «Rahnamo Hyp»; Özbekiston — Germaniya «Unixo», «ÖzOlmonXotelz», «Xiva Karpet»; Özbekiston— Britaniya «Xiva»; Özbekiston—Rossiya «NamunaAgrofud»; Özbekiston — Italiya «Meva»; Özbekiston—Ukraina «KiyevXorazm»; Özbekiston — Xitoy «Aziya Tekstil LTD»; Uzbekistan— Turkmaniston «ĞayratXumoyun» va b. şular jumlasidandir.
Qişloq xöjaligi asosini paxtaçilik va ğallaçilik taşkil etadi. Polizçilik, sabzavotçilik, boğdorçilik, çorvaçilik, pillaçilik ham rivojlangan. Şirkat, ijara va xususiy fermer, dehqon xöjaliklari, aksiyadorlik jamiyatlari faoliyat körsatadi. Viloyatda jami ekin mayd. 232,1 ming ga, şundan 129,4 ming ga q.h. şirkatlari (69 ming ga yer xususiy fermerlar, 33,7 ming ga yer dehqon xöjaliklari)ga tegişli. Umumiy yer fondining 38,4% haydaladi, 18,2% yaylov, ötloq, 1,3% boğ va tokzor; örmon va çangalzorlar 9,6% ni, tutzorlar 0,9%ni taşkil etadi.
1991—2003 y.larda kanal va ariqlar rekonstruksiya qilinib, suv yöllarining umumiy uzunligi köpaydi. X.v.dagi şör suvlar viloyat taşqarisiga zaxkaşlar orqali çiqarib taşlanadi. Viloyatda irrigatsiya va melioratsiya işlariga alohida e'tibor berib kelinmoqda.
Jami ekin maydonining 102,3 ming gektariga paxta, 86 ming gektariga don, 3 ming gektariga kartoşka, 9 ming gektariga sabzavot ekiladi (2003). Don (asosan, buğdoy, şoli) yetiştiriladigan maydonlar kengaydi. X.v. mamlakatda şoli yetiştiriş böyiça 1örinda turadi.
Viloyat jamoa va xususiy xöjaliklarida 492,3 ming qoramol (şu jumladan, 202,1 ming sigir), 247,1 ming qöy va eçki, 1437,6 ming parranda boqiladi. 6500 dan ziyod fermer xöjaligi çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Urganç, Xiva parrandaçilik fkalari faoliyat körsatadi. X.v.da Paxtaçilik i.t. stansiyasining paxtaçilikbedaçilik zonal kompleks tajriba styasi (Urganç ş.da), Qoraqum i.t. stansiyasi, paxta navlarini tajriba qiliş uçastkasi (Xiva tumanida), mevali daraxtzorlar köçatzori, örmon köçatzori (Urganç tumanida) va b. bor.
1996—2004 y.larda I. Bobojonov, M. Quvoqov, B. Jumaniyozov, V. B. Pak, A. Mahmudova «Özbekiston Qahramoni» unvoniga sazovor böldilar.
Transporti. X.v. orqali Toşkent— Moskva, Duşanba—Moskva t.y. ötgan, Urganç — Toşkent yönalişida poyezdlar qatnaydi. T.y. uzunligi 128 km (2004). Amudaryo ustiga qurilgan Hazorasp t.y. köprigi işga tuşirilib (Hazorasp yaqinida, 2004), Hazorasp — Miskin — Toşkent t.y. masofasi qisqardi. Köprik har sutkada 14 poyezd, 20 ming avtomobil ötkaziş imkoniyatiga ega. Köprik strategik ahamiyatga ega. Viloyatdagi qattiq qoplamali avtomobil yöllarining uz. 2750 km (2004). Xiva— Urganç yönalişida trolleybus qatnovi (1997 y.dan) yölga qöyilgan. Urganç, Xiva ş.laridan Toşkent, Samarkand, Navoiy, Buxoro, Nukus va b. şaharlarga avtobuslar katnaydi. Urganç ş. xalkaro va mahalliy yönalişlar aeroportlaridan xorijiy davlatlar (şu jumladan, Parij, Tokio, Myunxen, TelAviv, Moskva, Simferopol va b.) şuningdek, Toşkent, Nukus va b. şaharlar bilan muntazam aviatsiya aloqasi örnatilgan. Viloyat orqali Örta Osiyo — Markaz, Buxoro — Ural, Turkmaniston —Rossiya xalqaro gaz magistral quvurlari ötkazilgan.
Madaniy maorif, soğliqni saqlaş va sport. 2003/04 öquv yilida 537 umumiy ta'lim maktabi (şu jumladan, 47 ixtisoslaşgan maktab, gimnaziya, internat maktabi) bölib, 335,4 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi. 1997 y.da Xorazm tasviriy va amaliy san'ati litseyi oçildi. Viloyatdagi 57 kasb-hunar kolleji va örta maxsus bilim yurtlarida 34 mingdan ziyod talaba öqiydi (2004).
Özbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning taşabbusi bilan Xorazm Mamun akademiyasi qayta tiklandi, pedagog kadrlar tayyorlaşga ixtisoslaşgan viloyat ped. inti (1935 — 1992) AlXorazmiy nomidagi Urganç universitetitl aylantirildi. Urganç davlat universiteti, Toşkent davlat 1tibbiyot intning Urganç filialida 7460 talaba ta'lim oladi (2004). Özbekiston FA arxeologiya regional bölimi, paxtaçilik, Qoraqum i.t. stansiyalari faoliyat körsatadi. X.v.da Xiva davlat «Içan sal'a» tarixiyme'morlik muzeyqörikxonasi va uning filiallari, 424 jamoat kutubxonasi (5 mln. asar), 302 klub muassasasi, madaniyat uylari va madaniyat saroylari, 10 ga yaqin madaniyat va istirohat boği, Xorazmiy, Beruniy, Jaloliddin Manguberdi, Avesto yodgorlik boğmajmualari, «Orazibon», «Avazxon», «Doston» folkloretnofafik xalq dastalari, «Muborak, «Yulduz», «Navbahor», «Xiva naqşlari» aşula va raqs dastalari, milliy dorbozlar guruhi, köplab badiiy havaskorlik jamoalari bor. Ogahiy nomidagi viloyat musiqali drama va komediya teatri, viloyat qöğirçoq teatri (Xiva ş.da) işlab turibdi.
Xorazm musiqiy hayoti Xorazm vohasida qad.dan yaşab kelayotgan xalqlarning turmuş tarzida muhim örin egallagan. Qad. Xorazm hududidagi Qöyqirilganqal'a, Tuproqqal'a, Qirqqizqal'a kabi istehkomlardan topilgan va asl nomlari saqlanmagan torli (dutorsimon, çangkanora, arfaga öxşaş), damli (nay, mizmar), zarbli (daf va noğoraga öxşaş) çolğu sozlarni uşlagan ayol va erkaklar tasvirlari tuşirilgan tangalar va ganç haykalçalar bu voha musiqa san'atining ildizlari juda qad. ekanligidan dalolat beradi. 8-a. boşidagi arablar istilosi oqibatida Qad. Xorazm madaniyati va san'ati xarobalikka yuz tutib, islom madaniyatining yangi an'analari taraqqiy eta boşladi. Xorazmiy, Beruniy, Abu Abdullo ibn Yusuf Xorazmiy (10-a.) va b. olimlarning qomusiy asarlarini musiqaga bağişlangan qismlarida musiqani hisob ilmining tarkibiy bölagi va uni inson ruhiyatiga ta'siri ta'riflanadi. «Mafotix ululum» asarida öşa davrdagi mavjud çolğular: ud, çangkanora, qanun, tanbur, mizmar, arğanun, nay, surnaylarning nomlari keltirilgan. Öşa davrda Gurganjda çolğu asboblar yasovçi ustalar mahallasi bölgan.
Muhammad Xorazmşoh davrida (1200—21) maşhur sozanda ustod Mahmud, Yusufbek Dutoriy kabi sozandalar edda tanilgan. 14-a.da yaşagan «Muhabbatnoma» dostonining muallifi Xorazmiy, Abdurahim Hofiz Xorazmiy, ayniqsa, Alişer Navoiyning «Sab'ai sayyor» dostonida va b. klassik şoirlarning ğazallarida öşa davr maqomlari, sozandalari va çolğulari yuksak did bilan ta'riflanadi. Şuningdek, san'atkorlar homiysi Sulton Vayis (Uvays), baxşilar piri Oşiq Oydinlar ham şu davrda yaşaganlar. Muhammad Rahimxon (1806—25) davriga kelib Niyozjonxöja va uning şogirdlari Mahdumjon qozi, Muhammadjon Sandiqçi, Abdusattor maxram, uning şogirdi Xudoybergan kosib va b. tanbur maqomlarini rivojlanişiga katta hissa qöşdilar. Komil Xorazmiy Xorazm maqomlarini özi ixtiro kdlgan « Tanbur çiziği» asosida qoğozga tuşirişni boşlab bergan yetuk musiqaşunoslardan hisoblanadi. 1883 y.da dastlab Xorazm maqomlari tarkibidagi «Rost» maqomi, keyin, bu işni davom qildirib öğli Muhammad Rasul Mirzo Xorazm maqomlaridan Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq va Rostlarni qoğozga tuşirgan. Bu davrda Otaş baxşi, Nurjon baxşi va, ayniqsa, Eşvoy baxşi hamda uning şogirdi Muhammadniyoz Gurji kabi baxşilar nom qozonganlar.
Nomlari noma'lum bölgan ustoz sozandalar va baxşilar tomonidan Xorazm dutor yöllari jamlanib 11 ta dutor maqomi şakllangan. Maşhur sozanda va nafis ta'b egasi Muhammad Rahimxon Soniy (Feruz) xonlik davri (1864— 1910) ga kelib Xorazmda musika san'ati yanada rivoj topdi. Feruz saroyida 40 dan ortiq şoir, 20 ga yakin maqomçi sozandalarni töplab muşoira va maqom keçalarini ötkazib turardi. Saroy maqomçilari orasida Paxlavon Niyoz Mirzaboşi Komil, Muhammad Yoqub Devon Xarrot, Yoqub fozaçi, Qalandar Dönmas va b. maqomlarning çolğu va aytim qismlarini boyitganlar. Feruzning özi ham maqom çolğu qismlariga 14 ga yaqin kuy bastalagan. Bu davrda 40 dan ortiq baxşi, 32 sozanda qöşlari (sozandalarning jamlangan dastasi) faoliyat körsatgan. Ular sayil va bayramlarda xonning körigidan ötar va elyurtning tomoşasini ötkazişga fatvo olar edilar. Baxşilar içida maşhurlari: Rizo baxşi, Ernazar baxşi, Suyav baxşi; sozanda qöşlaridan elga tanilgan namoyandalardan Şomurod surnayçi va b. bölgan.
1910 y. Xiva xonligi taxtiga Asfandiyorxon ötirganidan keyin saroy şoir va sozandalari tarqab ketdi.
Xorazmda şörolar hokimiyati örnatilgaç, maqom va musiqa rivoji biroz töxtadi. 1923 y.da Xiva ş.da musiqa maktabi taşkil qilinib, skripka, klarnet, tanbur kabi çolğu asboblarda ijro etiş böyiça sinflar oçiddi. 1925 y.da Moskva ş.da Mulla Bekjon Rahmon öğli va Muhammad Yusuf Devonzodalarning «Xorazm musikiy tarixçasi» kitobi çop etiddi. Bu davrda sozandalardan Safo Ollaberganov (Muğanniy), Qurbon sozçi Ismoilov, Madrahim Yoqubov (Şeroziy), Qurbonnazar Abdullayev (Bola baxşi), Matyusuf Xarratov (Çokar), Otajon Abdullayev, Hojixon Boltayev; ayol xalfalardan Onajon Sobirova (Anaş maxram), Onabibi qori Otajonova (Ojiza) va b. maşhur bölişgan. Ularning izdoşlari va şogirdlari içida xonandalardan Komiljon Otaniyozov, Vahobjon Fayozov, Kommuna Ismoilova, Sultonpoşşa Rahimova, Matyoqub Rahimov, Quvondiq Iskandarov, Jumanazar Bekçonov, Olmaxon Hayitova, Rözmat Jumaniyozov, Ortiq Otajonov, Otajon Xudoyşukurov, Bobomurod Hamdamov; sozandalardan dutorçi N. Boltayev, qöşnayçi Q. Bobojonov, torçi H. Bobojonov, ğijjakçi O. Hasanov; bastakorlar R. Ollaberganov, Ş. Ramazonov, Ş. Solayev, A. Otajonov, M. Yusupov, S. Hayitboyev, U. Musayev, R. Abdullayev, Q. Polvonov, M. Otajonov, R. Bekçonov, Ş. Fayzullayev, Q. Raximov; musiqaşunos O. Matyoqubov va b. ma'lum. 1958—60 y.lar orasida M. Yusupov tomonidan töplab notaga olingan «Özbek xalq musiqasi» (6,7 va 9 jildlar) çop etildi. 1980—87 y.larda Xorazm maqomlarining yangi töldirilgan variantlari naşrdan çiqsi.
X.v.da 16 ta bolalar musiqa maktabi (şulardan 3 tasi san'at maktabi), musiqa bilim yurti, filarmoniya, viloyat teleradiokompaniyasi qoşidagi maqomçilar ansambli faoliyat körsatadi.
X.v.dan Devonai Hisobiy, Niyozjonxöja, Niyoziy, Xudoybergan muhrkan, Komil Xorazmiy, Matyoqub Xarratov, M. Xudoyberganov, Safo Muğanniy, X. Devonov kabi yirik san'atkorlar; Bola Baxşi, Q. Iskandarov, R. Jumaniyozov, F. Davletov singari Özbekiston xalq dostonçi va hofizlari; Matyusuf Xarratov, M. Yusupov, R. Ollaberganov, Ş. Ramazonov, L. Abdullayeva, I. Niyozmatov, R. Abdullayev, O. Matyokubov, S. Davletov, U. Musayev, O. Ollaberganov, Q. Rahimov kabi Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arboblari va kompozitorlar; Şeroziy (Yokubov), K. Otaniyozov, H. Boltayev, K. Raximov, M. Raximov, B. Rahimova, S. Devonov, S. Rahimova, G. Yoqubova, M. Ixtiyorova, O. Hayitova, G. Matyoqubova, M. Bobojonov, O. Otajonov, G. Raximova singari Özbekiston xalq artistlari; Norbek baxşi, Qalandar baxşi kabi Özbekiston xalq baxşilari yetişib çiqqanlar.
X.v.da xalq amaliy san'ati va hunarmandçilik, ayniqsa, Xiva, Hazorasp va Xonqa ş.larida kadimdan taraqqiy etgan. Yoğoç öymakorligi, zargarlik, kandakorlik, gilamçilik, kulolçilik va b. rivojlangan. Xiva gilamçilik fkasi, «Xiva sopoli» aksiyadorlik jamiyati va b. işlab turibdi. Özbekiston xalq rassomi A. Boltayev, xalq naqqoşlari va yoğoç öymakor ustalari O. Polvonov, R. Maşaripov, S. Boğbekov, maşhur kulol, koşinkor usta R. Matçonov va b.ning nomlari maşhur.
Soğliqni saqlaş. Viloyatda 6269 örinli 36 kasalxona va 211 tibbiy muassasalarda 3882 vraç (har 10 ming kişiga 27,1 vraç), 13337 örta tibbiy xodim işlaydi. Davlat dasturiga asosan, viloyatda Respublika şoşilinç tibbiy yordam markazining viloyat bölimi va barça tuman markaziy kasalxonalari qoşida uning bölinmalari taşkil etilgan hamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan ta'minlangan. X.v.da 4010 örinli 20 sanatoriy faoliyat körsatadi.
2004 y.gaça öz kasbi böyiça xususiy iş faoliyati yuritiş uçun 50 ga yaqin mutaxassisga litsenziya berildi.
Sport. X.v. sportçilari sportning köplab turlari böyiça turli darajadagi musobaqalarda iştirok etmoqda (kuraş, futbol, qöl töpi, voleybol, tennis, boks va b.). «Umid nihollari — 2003» sport musobaqalari ötkazilişi munosabati bilan şaxar va tumanlarda 17 ta yirik sport inşootlari, «Olimpiya zaxiralari» kolleji, 10— 15 ming kişilik stadion foydalanişga topşirildi.
Viloyatda 14 sport majmuasi, şuningdek, 16 stadion, 8 suziş havzasi, 136 tennis korti, otçopar, sport zallari, otiş tiri, basketbol, qöl töpi, futbol maydonlari bor. 389 ming kişi jismoniy tarbiya va sport bilan şuğullanadi. Turli miqyosdagi respublika va xalkaro sport musobakalarida viloyatning 9 sportçisi oltin, 8 tasi kumuş medallarga sazovor bölişdi. Xorazmda «Umid nihollari—2003» tadbiri katta bayram sifatida nişonlandi. «Umid nixrllari», «Prezident kubogi uçun», Pahlavon Mahmud xotirasiga bağişlab ötkazilgan Respublika va xalkdro sport bellaşuvlarida 6 sportçi respublika va jaxrn çempioni unvonlarini oldilar.
X.v.da 10 dan ortiq xalkaro toifadagi sport ustasi, 100 dan ortiq sport ustasi, 300 dan ziyod sport ustaligiga nomzod, şuningdek, köplab 1toifadagi sportçi tayyorlandi. Viloyatning 30 dan ortiq sportçisi Özbekistonning turli milliy terma jamoalari a'zolaridir.
Adabiyoti. Xorazm adabiyoti zamonlar silsilasida yemirilib, yöqotilib, qayta şakllandi. Arablar Xorazmga bostirib kelganda özlariga qaraganda juda ham yuqori madaniyatga duç keldilar. 8-a.ga kelib qad. xorazmiy tilinkng batamom yöqotilişi bilan 8-a.dan toki 12—13- a.largaça fors hamda arab va 12-a.lardan boşlab turkiyözbek tillarida ijod qilindi. Abu Mansur Saolibiyning «Yatimat addaxr fi maxosin axlal asr» («Asr ahlining fozillari haqida zamonasining durdonasi») tazkirasida 10— 11-a.larda Xorazmda yaşab, arab tilida ijod etgan yetuk arabnavislar haqida keng ma'lumot beriladi. Kariyb 5 asr davomida (8—12-a.lar) arab tilida ijod qilgan köpgina Xorazm şoirlari öz faoliyati bilan Xuroson va Movarounnahrda şuhrat qozonganlar. 11-a. boşida Xorazmda ilk bor taşkil etilgan Xorazm Ma'mun akademiyasida jahon tarixi, fani va adabiyotiga munosib uluş qöşgan Beruniy raisligida Ibn Sino, Abu Nasr Iroq kabi zamonasining yirik fan va madaniyat namoyandalari ijod qiddilar. Asli balxlik bölib, Xorazmda turğun yaşab Xorazmşoh Otsiz hukmronligi davrida yuqori martabaga ega bölgan Raşididdin Vatvot («Sa'dalmulk» faxriy unvonini olgan) fors va arab tillarida ijod qilib şe'riyatda murassa', tarse', tajnis va b. usullarni qöllaşda forsiy tilda yozadigan peşqadam şoirlardan biri hisoblanadi. Ahmad Yassaviyning şogirdi Sulaymon Boqirğoniy 12asrdayoq turkiyda ijod qilgan. Bu davrlarda arab, fors tillari va turkiyda baravariga ijod qilingani öşa davr adabiy muhitining naqadar köp qirraligini körsatadi. Xorazmdagi adabiy jarayon Çingizxon istilosi va undan keyingi davrda ança murakkab keçgan bölsada, töxtab qolmadi. Kubroviylik tariqatining asosçisi, «Şayxi valitaroş» («Avliyolar yetiştiruvçi şayx») nomi bilan butun Şarqqa maşhur bölgan şoir Najmiddin Kubro, «Muhabbatnoma» muallifi Xorazmiy (14-a.), Nasriddin Burxoniddin Rabğuziy (13-a. oxiri —14-a. boşlari), Pşdgavon Mahmud, Haydar Xorazmiy, Qutb Xorazmiy, Sayfi Saroyi (14-a.) kabi buyuk siymolar ijod etgan. Rabğuziyning «Qissasi Rabğuziy» asari özbek nasrining mukammal namunasi bölişi bilan e'tiborlidir. Xorazm adabiy muhiti, ilmfani jahon ma'rifati taraqqiyotiga ta'siri e'tirofga loyiq. AzZamaxşariy arab dunyosini kezib ilm tarqatgan bölsa, 1414 y.da Şerozga kelgan Abdurahim Hofiz Xorazmiy turkiyda bitgan ğazallari bilan şuhrat topgan.
Alişer Navoiy «Majolis unnafois» asarida Xoja Abulvafoyi Xorazmiy va Mavlono Jaloliddin Rumiy masnaviysiga şarh bitgan Husayn Xorazmiylarni katta hurmat bilan ta'riflaydi. Xorazm adabiy jarayonining rivojlanişi natijasida yetuk adabiyot namoyandalari yetişib çiqa boşladi. Bular Ravnaq (1725—1805), Roqim (1742—1825), Nasimiyning ğazallarini özbek tiliga ağdargan maşhur şoir Andalib (1710—70), Vosifiyning «Badoye' ulvaqoye'» asarini forsiydan tarjima qilgan, özbek va fors tillarida baravar ijod etgan Dilovarxöja (18-a.), Navoiyning «Xamsa»sidagi dostonlarning nasriy variantlarini yaratgan Umar Boqiy (18-a.), öz zamonasining uluğ şoirlari Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy (1825— 99), Bayoniy va b.dir.
Feruz davrida Xorazm adabiy muhiti yanada rivojlandi. Uning buyruği bilan şoir Tabibiy «Majmuai 30 şuaro payravi Feruz» tazkirasini tuzadi va Feruzning 101 ğazaliga 30 şoir yozgan payravni kiritadi. Tazkiranavis Laffasiy tuzgan «Tazkirai şuaro»da (1945) Munis davridan Laffasiy davrigaça ijod kilgan (Munis va Laffasiy bilan birga) Xorazmdagi 51 şoirning hayoti va ijodi haqidagi ma'lumotlar bitilgan.
Xorazmda qadimdan dostonçilik rivojlangan. Xalq an'anaviy dostonlari baxşilar orqali oğizdanoğizga ötib sayqallangan. «Avazxon», «Bozirgon», «Sayyodxon va Hamro», «Qoraköz Oyim», «Gulruh pari», «Şobaxrom», «Zavriyo», «Oşiq Ğarib va Şohsanam», «Yusup Ahmad», «Qirq mhhd> kabi dostonlar Xorazm xalq oğzaki ijodining nodir boyligidir. Xorazm xalq dostonlari hajmi boşqa özbek xalq dostonlariga qaraganda kiçikligi, şu bilan birga musiqaviyligi bilan ajralib turadi. Xorazmda doston kuylovçilarni baxşi deb atab kelganlar. Xorazm vohasida 19-a. ning 1-yarmida Eşvoy baxşi maşhur bölgan. Xorazm vohasida muallif nomi bilan atalgan «Eşvoy nağmasi» kuyi tarqalgan. 19-a.da Xorazmda yaşab ijod qilgan baxşilardan Otaş, Ğaribniyoz baxşilar, Bobo baxşi, Jumanazar baxşi Bobo baxşi öğli, Bekjon baxşi, Abdrim baxşi va b. şuhrat qozongan. 20-a. boşlarida Xöjayoz baxşi atokli baxşi hisoblangan. U «Oşiq Ğarib va Şohsanam», «Sayyodxon va Hamro», «Bozirgon», «Alpomiş» va «Göröğli» turkumidagi dostonlarni yod bilgan va uni xuş ovoz bilan dutor jurligida ijro etgan. Undan keyingi davrda Bola baxşi, Matnazar Jabbor öğli, Qalandar baxşi, Bola baxşining farzandlari Norbek baxşi, Matyokub va Yetmişboy baxşilar Xorazm dostonçilik maktabini taraqqiy qilişga xissa qöşdilar.
Xorazmdagi xalq oğzaki ijodining yana bir turi xalfaçilikdir. Xalfalar (folklorda) repertuarida xalq dostonlari, rangbarang xalq qöşiklari, mumtoz şoirlarning aşulabop ğazallari asosiy örin olgan. 19— 20-a.ning 2-yarmida Xorazmda Xonimjon xalfa, Onajon xalfa, Onabibi kori (Ojiza), Şukurjon xalfa, Şarifa xalfa, Joni xalfa, Bibijon xalfa, Durxonim xalfa, Kiş xalfa, Guljon kori, Oyşa kulol xalfa, Yoqut xalfa Vafoyeva, Şarifa nöğay Otaşeva, Uğil Nöğay Quryozova, Yoqut xalfa Seytniyazova va b.ning nomlari xalq orasida tanilgan edi. Xalfaçilik san'ati an'analari Xorazm yoş ijroçilari tomonidan keyingi davrlarda ham davom ettirilmoqda.
20-a.da Xorazm adabiyotşunosligida Muğanniy, Suxanvar, Umar Qurboniy, Qalandar Qurboniy, M. Abdullayev, Egam Rahim, Ahmad Bobojon, Ayyomiy, Rahim Bekniyoz, Döstjon Matjon va b.ning nazm va nasriy asarlarida ma'rifatparvarlik ğoyalari öz aksini topgan.
Omon Matjon, Bahrom Rözimuhammadning falsafiy şe'riyati, Erkin Samandarning «Daryosini yöqotgan qirğoq», «Tangri quduği», Komil Avazning «Qönalğa» romanlari, Matnazar Abdulhakimning Najmiddin Kubro, Bedil, Paxlavon Maxmud ruboiyoti va ğazallarining özbek tiliga tarjimalari muhim ahamiyatga ega. Prof. lardan O. Madrahimov, S. Rözimboyev, 3. Dösimov, J. Yusupov, arab va fors tillari bilimdoni A. Ahmedov va b. adabiyotşunoslikka doyr asarlar yozdilar. Ayniqsa bu borada H. Abdullayevning Abu Bakr Xorazmiydan hozirgaça yaşab ijod qilgan adabiyot ahlining hayoti va ijodini aks etgiruvçi tazkirasi, N. Krbulovning 2 jildli «Xorazm adabiy muhiti» asari, S. Rözimboyevning «Göröğli» kitobi muhim ahamiyatga ega böldi.
X.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilari, rassomlar va b.) viloyat taşkilotlari faoliyat körsatmoqda.
Matbuot, radioeşittirişi va televideniyesi. X.v.da 2 viloyat gaz. («Xorazm haqiqati» va «Xorezmskaya pravda», 2 ta gaz. adadi 5500), 10 tuman gaz., 3 jurnal («Ilm sarçaşmalari», «Diydor», «Xiva Şarq gavhari», adadi 2000) naşr etiladi. Viloyatda, şuningdek, bir qança tarmoq gaz.lari çop kilinadi. Jami 27 nomdagi gaz. va jurnallar çiqariladi.
Xorazm (Xiva)da Muhammad Rahimxon Feruz taşabbusi bilan 1874 y.da Turkistonda ilk bor toşbosma oçilgan. Toşbosmada ilk matbaaçilik faoliyatini birinçi özbek matbaaçisi Otajon Abdalov boşlagan. Uşbu toşbosma faoliyati keyinroq, 1920 y.dan «Inqilob quyoşi» gaz., 1939 y.dan «Xorazm haqiqati», 1941 y.dan «Xorezmskaya pravda» gaz.larining taşkil qilinişiga zamin yaratgan.
X.v.da 1874—1924 y.larda faoliyat körsatgan matbaaçilik an'analari 1991 y.da qayta tiklandi. «Xorazm» naşriyoti işga tuşirilib, darsliklar, kitoblar naşr etiş yölga qöyildi. «Xorazm tarixi» (1995), «Hazorasp tarixi», «Xonqa tarixi» (1995—98), «Avestoning yaratilişi» (2001), «Ma'mun akademiyasi» (töplam, 2003) kabi kitoblar çop etildi.
X.v. da birinçi radioeşittirişlar 1936 y.dan boşlangan. Viloyat radiosi oyiga 31 soatlik hajmda eşittirişlar beradi. Telekörsatuvlar 1961 y.dan olib boriladi. Mahalliy körsatuvlar, 1979 y.dan rangli tasvirda (özbek va rus tillarida), haftasiga 15 soat hajmda namoyiş qilinadi.
Me'moriy yodgorliklari. X.v.dagi tarixiy va me'moriy yodgorliklar jahonga maşhur. Viloyatda 149 me'moriy va şaharsozlik, 16 arxeologik, 21 monumental san'at va haykaltaroşlik yodgorligi bor. Me'moriy yodgorliklarning asosiy qismi Xiva ş.da joylaşgan. Uning Içan qal'a qismi esa YUNESKOning Jahon merosi şaharlari taşkiloti hisobiga kiritilgan. Xivadagi yodgorliklardan Juma masjid (10—18-a. lar), Pahlavon Mahmud me'moriy majmuasi (14-a., 19—20-a. boşlari), Sayid Aloviddin (14—18-a. lar), Uç Avliyo (1549, 1821) makbaralari, Toşhovli (19- a.), Köhna Ark (17—19-a.lar) saroylari, Muhammad Aminxon Madrasa va minorasi va b. mehmonlar va sayyohatçilar diqqatini öziga tortadi. Şuningdek, Xiva, Hazorasp, Xonqa, Şovot, Yangiariq, Qöşköpir, Boğot va b. tumanlarida ham tarixiy obidalar mavjud. Şulardan Xiva tumanidagi Çodra hovli (18—19-a.lar), Şohimardon me'moriy majmuasi (19-a.), Qubla Tozaboğ saroyi (1893—1913), Hazoraspdagi Muzrobşoh (16—18-a.lar), Şayx Kosim eşon makbaralari (18—19-a.lar), qad. Hazorasp qal'asi (mil. av. 6—5-a.lar), Xonqa tumanidagi Sayd ota masjidi (1766), Şovot tumanidagi Vayangan bobo makbarasi (16—19-a.lar); Yangiariq tumanidagi Şayx Muxtor Valiy (Ostonabobo, 14a) me'moriy majmuasi; Qöşköpir tumanidagi Imoratbobo me'moriy majmuasi (16—19-a.lar) va b.ni aytiş mumkin.
Mustaqillik yillarida viloyatda yakka tartibda uyjoy kuriş tez rivojlandi. Urganç, Xiva ş.lariga yödsoş Navröz, Qosmaobod şaharçalari bunyod etildi. Viloyatda tarixiy va me'moriy yodgorliklarni asraş, ta'mirlaş işlariga Özbekiston hukumati tomonidan katta e'tibor berilmoqda. Xiva ş.ning2500 yillik yubileyi (1997), Jaloliddin Manguberdining 800 yiligi (1999), Avesto kitobi yaratilişining 2700 yilligi (2001) bayramlari arafasida viloyatda keng miqyosda me'moriy yodgorliklarni ta'mirlaş, ular atroflarini obodonlaştiriş va kökalamzorlaştiriş işlari amalga oşirildi. X.v. 2003 y. 22 avg.da Jaloliddin Manguberdi ordeni bilan mukofotlangan.
Ad.: Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964;Vinogradov A. V., Neolitiçeskiye pamyatniki Xorezma, M., 1968; Srednyaya Aziya v drevnosti i srednevekovye, M., 1977; Trudi Xorezmskoy arxeologoetnografiçeskoy ekspeditsii, t. 1—10, M., 1952—77; Xorazm tarixi, 1995, Urganç; Qiliçev T., Xorazm xalq teatri, T.; Sadokov R. L., Muzikalnaya kultura drevnego Xorezma, M., 1970; Sadokov R. L ., Tisyaça oskolkov zolotogo saza, M., 1971.
Komil Nurjonov, Botir Matyoqubov, Komil Avazov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРАЗМ ВИЛОЯТИ - Ўзбекистон Республикам таркибидаги вилоят. 1925 й. фев.дан 1938 й. янв.гача Хоразм округи. 1938 й. 15 янв.да ташкил этилган.
Республиканинг шим.ғарбида, Амударё қуйи оқимининг чап соҳилида. Шим. ва шим.шарқдан Қорақалпоғистон Республикаси, жан. ва жан.ғарбдан Туркманистон, жан.шарқдан Бухоро вилояти билан чегарадош. Майд. 6,1 минг км2. Аҳолиси 1412,7 минг киши (2004). Таркибида 10 қишлоқ тумани (Боғот, Гурлан, Урганч, Хива, Хонқа, Шовот, Янгиариқ, Янгибозор,Қўшкўпир, Ҳазорасп), 3 шаҳар (Урганч, Хива, Питнак), 7 шаҳарча (Гурлан, Хонқа, Чалиш, Шовот, Янгибозор, Қўшкўпир, Ҳазорасп), 100 қишлоқ фуқаролари йиғини бор. Маркази — Урганч ш.
Табиати. Вилоят чўл зонасида, Хоразм воҳасининг ғарбий қисмида, ўртача 100 м баландлиқда жойлашган. Рельефи пасттекисликдан иборат. Амударё қад. дельтасининг бир қисми бўлиб, дарё ётқизиқларидан ташкил топган. Қорақум чўлига туташган ғарбий ва жан.ғарбий қисми қум билан қопланган. Фойдали қазилмалардан оҳактош, қум, гил ва б. қурилиш материаллари бор. Иқлими кескин континентал. Қиши мўътадил совуқ, қор кам ёғади, янв.нинг ўртача траси —5°, энг паст тра —32°. Ёзи иссиқ, қуруқ, июлнинг ўртача траси 30°, энг юқори тра 45°. Вегетация даври 200—210 кун. Йилига 78—79 мм ёғин тушади, асосан, мартапрель ойларида ёғади. Шим. ва шим.шарқий шамоллар эсади. Ягона дарёси — Амударё вилоят ҳудудида кенг водий бўйлаб оқади, қирғоқлари паст, шу сабабли тошқин бўлиб туради. Тошқинга қарши дамбалар қурилган. Амударё сувидан йирик каналлар ердамида экинларни суғоришда фойдаланилади. Вилоят жан.да майда шўр кўл, ботқоқлик ва шўрхок кўп. Тупроқлари Амударёнинг аллювиал ётқизиқларидан ташкил топган. Дарё водийсида ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ тупроқлар, ғарбида қумликлар учрайди. Суғориладиган ерларда, асосан, бўз тупроқ бўлиб, кучли шўрланган. Вилоят ҳудудининг асосий қисми ҳайдаладиган ерлар. Амударё қайирларидаги тўқайзорларда терак, тол, жийда, юлғун, кандир, қумликларда саксовул ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан, асосан, кемирувчилар, судралувчилар, тўқайзорларда тўқай мушуги, чиябўри; қушлардан тўрғай, ўрдаклар, кулранг ғоз, оққуш, бирқозон, балиқчи, деҳқончумчуқ, қизилиштон, зарғаддоқ ва б. бор. Сув ҳавзаларида ондатра ва нутрия иқлимлаштирилган.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (96,3%), шунингдек, туркман, рус, қозоқ, татар, корейс, қорақалпоқ ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 231,6 киши. Шаҳарликлар 321,7 минг киши, қишлоқ аҳолиси 1091 минг киши (2004).
Ўтмишда Хоразмда яшовчи ўзбеклар қабилалари бир неча этник гуруҳлар бўлиб, улар Абулғозий Баҳодирхон (1643—64) томонидан 4 гуруҳ (тўп)га бўлинган. Ҳар бир гуруҳга 2 қабила (1 гуруҳга уйғур ва найман, 2 сига қўнғирот ва қиёт, 3сига нукуз ва манғит, 4сига қанғли ва қипчоқлар) бирлаштирилган. Шунингдек, бир неча қабила қолдиқлари (жалойир, кенагас, дўрмон, юз, минг, ших, катагон) ва айрим этник гурухлар (алиэли, хўжаэли ва. сайидлар) мавжуд бўлган. Амударёдан сув оладиган каналлар ва суғориладиган ерларнинг катта қисми шу қабила ва уруғларга тақсимлаб берилган ва улар астасекин ўтроқлашиб, деҳқончилик билан шуғулланганлар. Қолган гурухлар Хоразмда жуда кам бўлиб (булар қўнғиротлар ва б.) вилоятнинг Гурлан ва Шовот туманлари, манғитлар Гурлан тумани ва Шовот тумани (АнбарМанақ)да, қиётлар Шовот туманида, қипчоқлар Урганч, Шовот ва Қўшкўпир туманлари, дўрмонлар Урганч ва Шовот (АнбарМанақ) туманларида, хидирэли Урганч ва Хивада, тама Хонқа ва Боғот туманларида жойлашган.
Хўжалиги. Х.в. иқтисодиётида қ.х. билан бирга саноат ҳам салмокди ўринни эгаллайди. Пахта толаси, калава ип, гилам, озиқ-овқат маҳсулотлари, машина ускуналари экспорт қилинади.
Саноати. Вилоятда пахта тозалаш саноати ривожланган (барча туман марказлари ва Урганч ш.да пахта тозалаш заводлари бор). Гурлан, Богот, Хонқа, Урганч, Хива ва Ҳазораспда тўқимачилик, пиллакашлик, тикувчилик; Хивада гилам фкаси, «Хива гидами» акциядорлик жамияти ишлаб турибди. Фаолият кўрсатаётган жами корхона ва ташкилотлар 13748 та. Микрофирмалар сони 11340 дан зиёд (2004).
Вилоятда 36 қўшма корхона ва уларнинг филиаллари ишлаб турибди. Ўзбекистон — Туркия «Багат Текстиль», «Хоразм—Нуртоп», «СемурғСанТе», «Хоразм Текстиль», «Мемгилам»; Ўзбекистон — АҚШ «Амерозиндустриес», «Хива маликаси», «Нурлайт», «Раҳнамо Hyp»; Ўзбекистон — Германия «Унихо», «ЎзОлмонХотелз», «Хива Карпет»; Ўзбекистон— Британия «Хива»; Ўзбекистон—Россия «НамунаАгрофуд»; Ўзбекистон — Италия «Мева»; Ўзбекистон—Украина «КиевХоразм»; Ўзбекистон — Хитой «Азия Текстиль ЛТД»; Узбекистан— Туркманистон «ҒайратХумоюн» ва б. шулар жумласидандир.
Қишлоқ хўжалиги асосини пахтачилик ва ғаллачилик ташкил этади. Полизчилик, сабзавотчилик, боғдорчилик, чорвачилик, пиллачилик ҳам ривожланган. Ширкат, ижаpa ва хусусий фермер, деҳқон хўжаликлари, акциядорлик жамиятлари фаолият кўрсатади. Вилоятда жами экин майд. 232,1 минг га, шундан 129,4 минг га қ.ҳ. ширкатлари (69 минг га ер хусусий фермерлар, 33,7 минг га ер деҳқон хўжаликлари)га тегишли. Умумий ер фондининг 38,4% ҳайдалади, 18,2% яйлов, ўтлоқ, 1,3% боғ ва токзор; ўрмон ва чангалзорлар 9,6% ни, тутзорлар 0,9%ни ташкил этади.
1991—2003 й.ларда канал ва ариқлар реконструкция қилиниб, сув йўлларининг умумий узунлиги кўпайди. Х.в.даги шўр сувлар вилоят ташқарисига захкашлар орқали чиқариб ташланади. Вилоятда ирригация ва мелиорация ишларига алоҳида эътибор бериб келинмоқда.
Жами экин майдонининг 102,3 минг гектарига пахта, 86 минг гектарига дон, 3 минг гектарига картошка, 9 минг гектарига сабзавот экилади (2003). Дон (асосан, буғдой, шоли) етиштириладиган майдонлар кенгайди. Х.в. мамлакатда шоли етиштириш бўйича 1ўринда туради.
Вилоят жамоа ва хусусий хўжаликларида 492,3 минг қорамол (шу жумладан, 202,1 минг сигир), 247,1 минг қўй ва эчки, 1437,6 минг парранда боқилади. 6500 дан зиёд фермер хўжалиги чорвачиликка ихтисослашган. Урганч, Хива паррандачилик фкалари фаолият кўрсатади. Х.в.да Пахтачилик и.т. станциясининг пахтачиликбедачилик зонал комплекс тажриба стяси (Урганч ш.да), Қорақум и.т. станцияси, пахта навларини тажриба қилиш участкаси (Хива туманида), мевали дарахтзорлар кўчатзори, ўрмон кўчатзори (Урганч туманида) ва б. бор.
1996—2004 й.ларда И. Бобожонов, М. Қувоқов, Б. Жуманиёзов, В. Б. Пак, А. Маҳмудова «Ўзбекистон Қаҳрамони» унвонига сазовор бўлдилар.
Транспорти. Х.в. орқали Тошкент— Москва, Душанба—Москва т.й. ўтган, Урганч — Тошкент йўналишида поездлар қатнайди. Т.й. узунлиги 128 км (2004). Амударё устига қурилган Ҳазорасп т.й. кўприги ишга туширилиб (Ҳазорасп яқинида, 2004), Ҳазорасп — Мискин — Тошкент т.й. масофаси қисқарди. Кўприк ҳар суткада 14 поезд, 20 минг автомобиль ўтказиш имкониятига эга. Кўприк стратегик аҳамиятга эга. Вилоятдаги қаттиқ қопламали автомобиль йўлларининг уз. 2750 км (2004). Хива— Урганч йўналишида троллейбус қатнови (1997 й.дан) йўлга қўйилган. Урганч, Хива ш.ларидан Тошкент, Самарканд, Навоий, Бухоро, Нукус ва б. шаҳарларга автобуслар катнайди. Урганч ш. халкаро ва маҳаллий йўналишлар аэропортларидан хорижий давлатлар (шу жумладан, Париж, Токио, Мюнхен, ТельАвив, Москва, Симферополь ва б.) шунингдек, Тошкент, Нукус ва б. шаҳарлар билан мунтазам авиация алоқаси ўрнатилган. Вилоят орқали Ўрта Осиё — Марказ, Бухоро — Урал, Туркманистон —Россия халқаро газ магистрал қувурлари ўтказилган.
Маданий маориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. 2003/04 ўқув йилида 537 умумий таълим мактаби (шу жумладан, 47 ихтисослашган мактаб, гимназия, интернат мактаби) бўлиб, 335,4 мингга яқин ўқувчи таълим олди. 1997 й.да Хоразм тасвирий ва амалий санъати лицейи очилди. Вилоятдаги 57 касб-ҳунар коллежи ва ўрта махсус билим юртларида 34 мингдан зиёд талаба ўқийди (2004).
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг ташаббуси билан Хоразм Маьмун академияси қайта тикланди, педагог кадрлар тайёрлашга ихтисослашган вилоят пед. инти (1935 — 1992) АлХоразмий номидаги Урганч университетитл айлантирилди. Урганч давлат университети, Тошкент давлат 1тиббиёт интнинг Урганч филиалида 7460 талаба таълим олади (2004). Ўзбекистон ФА археология регионал бўлими, пахтачилик, Қорақум и.т. станциялари фаолият кўрсатади. Х.в.да Хива давлат «Ичан цалъа» тарихиймеъморлик музейқўрикхонаси ва унинг филиаллари, 424 жамоат кутубхонаси (5 млн. асар), 302 клуб муассасаси, маданият уйлари ва маданият саройлари, 10 га яқин маданият ва истироҳат боғи, Хоразмий, Беруний, Жалолиддин Мангуберди, Авесто ёдгорлик боғмажмуалари, «Оразибон», «Авазхон», «Достон» фольклорэтнофафик халқ дасталари, «Муборак, «Юлдуз», «Навбаҳор», «Хива нақшлари» ашула ва рақс дасталари, миллий дорбозлар гуруҳи, кўплаб бадиий ҳаваскорлик жамоалари бор. Огаҳий номидаги вилоят мусиқали драма ва комедия театри, вилоят қўғирчоқ театри (Хива ш.да) ишлаб турибди.
Хоразм мусиқий ҳаёти Хоразм воҳасида қад.дан яшаб келаётган халқларнинг турмуш тарзида муҳим ўрин эгаллаган. Қад. Хоразм ҳудудидаги Қўйқирилганқалъа, Тупроққалъа, Қирққизқалъа каби истеҳкомлардан топилган ва асл номлари сақланмаган торли (дуторсимон, чангканора, арфага ўхшаш), дамли (най, мизмар), зарбли (даф ва ноғорага ўхшаш) чолғу созларни ушлаган аёл ва эркаклар тасвирлари туширилган тангалар ва ганч ҳайкалчалар бу воҳа мусиқа санъатининг илдизлари жуда қад. эканлигидан далолат беради. 8-а. бошидаги араблар истилоси оқибатида Қад. Хоразм маданияти ва санъати харобаликка юз тутиб, ислом маданиятининг янги анъаналари тараққий эта бошлади. Хоразмий, Беруний, Абу Абдулло ибн Юсуф Хоразмий (10-а.) ва б. олимларнинг қомусий асарларини мусиқага бағишланган қисмларида мусиқани ҳисоб илмининг таркибий бўлаги ва уни инсон руҳиятига таъсири таърифланади. «Мафотих улулум» асарида ўша даврдаги мавжуд чолғулар: уд, чангканора, қанун, танбур, мизмар, арғанун, най, сурнайларнинг номлари келтирилган. Ўша даврда Гурганжда чолғу асбоблар ясовчи усталар маҳалласи бўлган.
Муҳаммад Хоразмшоҳ даврида (1200—21) машҳур созанда устод Маҳмуд, Юсуфбек Дуторий каби созандалар эдда танилган. 14-а.да яшаган «Муҳаббатнома» достонининг муаллифи Хоразмий, Абдураҳим Ҳофиз Хоразмий, айниқса, Алишер Навоийнинг «Сабъаи сайёр» достонида ва б. классик шоирларнинг ғазалларида ўша давр мақомлари, созандалари ва чолғулари юксак дид билан таърифланади. Шунингдек, санъаткорлар ҳомийси Султон Вайис (Увайс), бахшилар пири Ошиқ Ойдинлар ҳам шу даврда яшаганлар. Муҳаммад Раҳимхон (1806—25) даврига келиб Ниёзжонхўжа ва унинг шогирдлари Маҳдумжон қози, Муҳаммаджон Сандиқчи, Абдусаттор махрам, унинг шогирди Худойберган косиб ва б. танбур мақомларини ривожланишига катта ҳисса қўшдилар. Комил Хоразмий Хоразм мақомларини ўзи ихтиро кдлган « Танбур чизиғи» асосида қоғозга туширишни бошлаб берган етук мусиқашунослардан ҳисобланади. 1883 й.да дастлаб Хоразм мақомлари таркибидаги «Рост» мақоми, кейин, бу ишни давом қилдириб ўғли Муҳаммад Расул Мирзо Хоразм мақомларидан Бузрук, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ, Ироқ ва Ростларни қоғозга туширган. Бу даврда Оташ бахши, Нуржон бахши ва, айниқса, Эшвой бахши ҳамда унинг шогирди Муҳаммадниёз Гуржи каби бахшилар ном қозонганлар.
Номлари номаълум бўлган устоз созандалар ва бахшилар томонидан Хоразм дутор йўллари жамланиб 11 та дутор мақоми шаклланган. Машҳур созанда ва нафис таъб эгаси Муҳаммад Раҳимхон Соний (Феруз) хонлик даври (1864— 1910) га келиб Хоразмда мусика санъати янада ривож топди. Феруз саройида 40 дан ортиқ шоир, 20 га якин мақомчи созандаларни тўплаб мушоира ва мақом кечаларини ўтказиб турарди. Сарой мақомчилари орасида Пахлавон Ниёз Мирзабоши Комил, Муҳаммад Ёқуб Девон Харрот, Ёқуб фозачи, Қаландар Дўнмас ва б. мақомларнинг чолғу ва айтим қисмларини бойитганлар. Ферузнинг ўзи ҳам мақом чолғу қисмларига 14 га яқин куй басталаган. Бу даврда 40 дан ортиқ бахши, 32 созанда қўшлари (созандаларнинг жамланган дастаси) фаолият кўрсатган. Улар сайил ва байрамларда хоннинг кўригидан ўтар ва элюртнинг томошасини ўтказишга фатво олар эдилар. Бахшилар ичида машҳурлари: Ризо бахши, Эрназар бахши, Суяв бахши; созанда қўшларидан элга танилган намояндалардан Шомурод сурнайчи ва б. бўлган.
1910 й. Хива хонлиги тахтига Асфандиёрхон ўтирганидан кейин сарой шоир ва созандалари тарқаб кетди.
Хоразмда шўролар ҳокимияти ўрнатилгач, мақом ва мусиқа ривожи бироз тўхтади. 1923 й.да Хива ш.да мусиқа мактаби ташкил қилиниб, скрипка, кларнет, танбур каби чолғу асбобларда ижро этиш бўйича синфлар очидди. 1925 й.да Москва ш.да Мулла Бекжон Раҳмон ўғли ва Муҳаммад Юсуф Девонзодаларнинг «Хоразм мусикий тарихчаси» китоби чоп этидди. Бу даврда созандалардан Сафо Оллаберганов (Муғанний), Қурбон созчи Исмоилов, Мадраҳим Ёқубов (Шерозий), Қурбонназар Абдуллаев (Бола бахши), Матюсуф Харратов (Чокар), Отажон Абдуллаев, Ҳожихон Болтаев; аёл халфалардан Онажон Собирова (Анаш махрам), Онабиби қори Отажонова (Ожиза) ва б. машҳур бўлишган. Уларнинг издошлари ва шогирдлари ичида хонандалардан Комилжон Отаниёзов, Ваҳобжон Фаёзов, Коммуна Исмоилова, Султонпошша Раҳимова, Матёқуб Раҳимов, Қувондиқ Искандаров, Жуманазар Бекчонов, Олмахон Ҳайитова, Рўзмат Жуманиёзов, Ортиқ Отажонов, Отажон Худойшукуров, Бобомурод Ҳамдамов; созандалардан дуторчи Н. Болтаев, қўшнайчи Қ. Бобожонов, торчи Ҳ. Бобожонов, ғижжакчи О. Ҳасанов; бастакорлар Р. Оллаберганов, Ш. Рамазонов, Ш. Солаев, А. Отажонов, М. Юсупов, С. Ҳайитбоев, У. Мусаев, Р. Абдуллаев, Қ. Полвонов, М. Отажонов, Р. Бекчонов, Ш. Файзуллаев, Қ. Рахимов; мусиқашунос О. Матёқубов ва б. маълум. 1958—60 й.лар орасида М. Юсупов томонидан тўплаб нотага олинган «Ўзбек халқ мусиқаси» (6,7 ва 9 жилдлар) чоп этилди. 1980—87 й.ларда Хоразм мақомларининг янги тўлдирилган вариантлари нашрдан чиқци.
Х.в.да 16 та болалар мусиқа мактаби (шулардан 3 таси санъат мактаби), мусиқа билим юрти, филармония, вилоят телерадиокомпанияси қошидаги мақомчилар ансамбли фаолият кўрсатади.
Х.в.дан Девонаи Ҳисобий, Ниёзжонхўжа, Ниёзий, Худойберган муҳркан, Комил Хоразмий, Матёқуб Харратов, М. Худойберганов, Сафо Муғанний, X. Девонов каби йирик санъаткорлар; Бола Бахши, Қ. Искандаров, Р. Жуманиёзов, Ф. Давлетов сингари Ўзбекистон халқ достончи ва ҳофизлари; Матюсуф Харратов, М. Юсупов, Р. Оллаберганов, Ш. Рамазонов, Л. Абдуллаева, И. Ниёзматов, Р. Абдуллаев, О. Матёкубов, С. Давлетов, У. Мусаев, О. Оллаберганов, Қ. Раҳимов каби Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоблари ва композиторлар; Шерозий (Ёкубов), К. Отаниёзов, Ҳ. Болтаев, К. Рахимов, М. Рахимов, Б. Раҳимова, С. Девонов, С. Раҳимова, Г. Ёқубова, М. Ихтиёрова, О. Ҳайитова, Г. Матёқубова, М. Бобожонов, О. Отажонов, Г. Рахимова сингари Ўзбекистон халқ артистлари; Норбек бахши, Қаландар бахши каби Ўзбекистон халқ бахшилари етишиб чиққанлар.
Х.в.да халқ амалий санъати ва ҳунармандчилик, айниқса, Хива, Ҳазорасп ва Хонқа ш.ларида кадимдан тараққий этган. Ёғоч ўймакорлиги, заргарлик, кандакорлик, гиламчилик, кулолчилик ва б. ривожланган. Хива гиламчилик фкаси, «Хива сополи» акциядорлик жамияти ва б. ишлаб турибди. Ўзбекистон халқ рассоми А. Болтаев, халқ наққошлари ва ёғоч ўймакор усталари О. Полвонов, Р. Машарипов, С. Боғбеков, машҳур кулол, кошинкор уста Р. Матчонов ва б.нинг номлари машҳур.
Соғлиқни сақлаш. Вилоятда 6269 ўринли 36 касалхона ва 211 тиббий муассасаларда 3882 врач (ҳар 10 минг кишига 27,1 врач), 13337 ўрта тиббий ходим ишлайди. Давлат дастурига асосан, вилоятда Республика шошилинч тиббий ёрдам марказининг вилоят бўлими ва барча туман марказий касалхоналари қошида унинг бўлинмалари ташкил этилган ҳамда зарурий тиббий ва техник жиҳозлар билан таъминланган. Х.в.да 4010 ўринли 20 санаторий фаолият кўрсатади.
2004 й.гача ўз касби бўйича хусусий иш фаолияти юритиш учун 50 га яқин мутахассисга лицензия берилди.
Спорт. Х.в. спортчилари спортнинг кўплаб турлари бўйича турли даражадаги мусобақаларда иштирок этмоқда (кураш, футбол, қўл тўпи, волейбол, теннис, бокс ва б.). «Умид ниҳоллари — 2003» спорт мусобақалари ўтказилиши муносабати билан шахар ва туманларда 17 та йирик спорт иншоотлари, «Олимпия захиралари» коллежи, 10— 15 минг кишилик стадион фойдаланишга топширилди.
Вилоятда 14 спорт мажмуаси, шунингдек, 16 стадион, 8 сузиш ҳавзаси, 136 теннис корти, отчопар, спорт заллари, отиш тири, баскетбол, қўл тўпи, футбол майдонлари бор. 389 минг киши жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланади. Турли миқёсдаги республика ва халкаро спорт мусобакаларида вилоятнинг 9 спортчиси олтин, 8 таси кумуш медалларга сазовор бўлишди. Хоразмда «Умид ниҳоллари—2003» тадбири катта байрам сифатида нишонланди. «Умид нихрллари», «Президент кубоги учун», Паҳлавон Маҳмуд хотирасига бағишлаб ўтказилган Республика ва халкдро спорт беллашувларида 6 спортчи республика ва жахрн чемпиони унвонларини олдилар.
Х.в.да 10 дан ортиқ халкаро тоифадаги спорт устаси, 100 дан ортиқ спорт устаси, 300 дан зиёд спорт усталигига номзод, шунингдек, кўплаб 1тоифадаги спортчи тайёрланди. Вилоятнинг 30 дан ортиқ спортчиси Ўзбекистоннинг турли миллий терма жамоалари аъзоларидир.
Адабиёти. Хоразм адабиёти замонлар силсиласида емирилиб, йўқотилиб, қайта шаклланди. Араблар Хоразмга бостириб келганда ўзларига қараганда жуда ҳам юқори маданиятга дуч келдилар. 8-а.га келиб қад. хоразмий тилинкнг батамом йўқотилиши билан 8-а.дан токи 12—13- а.ларгача форс ҳамда араб ва 12-а.лардан бошлаб туркийўзбек тилларида ижод қилинди. Абу Мансур Саолибийнинг «Йатимат аддахр фи махосин ахлал аср» («Аср аҳлининг фозиллари ҳақида замонасининг дурдонаси») тазкирасида 10— 11-а.ларда Хоразмда яшаб, араб тилида ижод этган етук арабнавислар ҳақида кенг маълумот берилади. Карийб 5 аср давомида (8—12-а.лар) араб тилида ижод қилган кўпгина Хоразм шоирлари ўз фаолияти билан Хуросон ва Мовароуннаҳрда шуҳрат қозонганлар. 11-а. бошида Хоразмда илк бор ташкил этилган Хоразм Маъмун академиясида жаҳон тарихи, фани ва адабиётига муносиб улуш қўшган Беруний раислигида Ибн Сино, Абу Наср Ироқ каби замонасининг йирик фан ва маданият намояндалари ижод қиддилар. Асли балхлик бўлиб, Хоразмда турғун яшаб Хоразмшоҳ Отсиз ҳукмронлиги даврида юқори мартабага эга бўлган Рашидиддин Ватвот («Саъдалмулк» фахрий унвонини олган) форс ва араб тилларида ижод қилиб шеъриятда мурассаъ, тарсеъ, тажнис ва б. усулларни қўллашда форсий тилда ёзадиган пешқадам шоирлардан бири ҳисобланади. Аҳмад Яссавийнинг шогирди Сулаймон Боқирғоний 12асрдаёқ туркийда ижод қилган. Бу даврларда араб, форс тиллари ва туркийда бараварига ижод қилингани ўша давр адабий муҳитининг нақадар кўп қирралигини кўрсатади. Хоразмдаги адабий жараён Чингизхон истилоси ва ундан кейинги даврда анча мураккаб кечган бўлсада, тўхтаб қолмади. Кубровийлик тариқатининг асосчиси, «Шайхи валитарош» («Авлиёлар етиштирувчи шайх») номи билан бутун Шарққа машҳур бўлган шоир Нажмиддин Кубро, «Муҳаббатнома» муаллифи Хоразмий (14-а.), Насриддин Бурхониддин Рабғузий (13-а. охири —14-а. бошлари), Пшдгавон Маҳмуд, Ҳайдар Хоразмий, Қутб Хоразмий, Сайфи Саройи (14-а.) каби буюк сиймолар ижод этган. Рабғузийнинг «Қиссаси Рабғузий» асари ўзбек насрининг мукаммал намунаси бўлиши билан эътиборлидир. Хоразм адабий муҳити, илмфани жаҳон маърифати тараққиётига таъсири эътирофга лойиқ. АзЗамахшарий араб дунёсини кезиб илм тарқатган бўлса, 1414 й.да Шерозга келган Абдураҳим Ҳофиз Хоразмий туркийда битган ғазаллари билан шуҳрат топган.
Алишер Навоий «Мажолис уннафоис» асарида Хожа Абулвафойи Хоразмий ва Мавлоно Жалолиддин Румий маснавийсига шарҳ битган Ҳусайн Хоразмийларни катта ҳурмат билан таърифлайди. Хоразм адабий жараёнининг ривожланиши натижасида етук адабиёт намояндалари етишиб чиқа бошлади. Булар Равнақ (1725—1805), Роқим (1742—1825), Насимийнинг ғазалларини ўзбек тилига ағдарган машҳур шоир Андалиб (1710—70), Восифийнинг «Бадоеъ улвақоеъ» асарини форсийдан таржима қилган, ўзбек ва форс тилларида баравар ижод этган Диловархўжа (18-а.), Навоийнинг «Хамса»сидаги достонларнинг насрий вариантларини яратган Умар Боқий (18-а.), ўз замонасининг улуғ шоирлари Мунис, Огаҳий, Комил Хоразмий (1825— 99), Баёний ва б.дир.
Феруз даврида Хоразм адабий муҳити янада ривожланди. Унинг буйруғи билан шоир Табибий «Мажмуаи 30 шуаро пайрави Феруз» тазкирасини тузади ва Ферузнинг 101 ғазалига 30 шоир ёзган пайравни киритади. Тазкиранавис Лаффасий тузган «Тазкираи шуаро»да (1945) Мунис давридан Лаффасий давригача ижод килган (Мунис ва Лаффасий билан бирга) Хоразмдаги 51 шоирнинг ҳаёти ва ижоди ҳақидаги маълумотлар битилган.
Хоразмда қадимдан достончилик ривожланган. Халқ анъанавий достонлари бахшилар орқали оғизданоғизга ўтиб сайқалланган. «Авазхон», «Бозиргон», «Сайёдхон ва Ҳамро», «Қоракўз Ойим», «Гулруҳ пари», «Шобахром», «Завриё», «Ошиқ Ғариб ва Шоҳсанам», «Юсуп Аҳмад», «Қирқ mhhd> каби достонлар Хоразм халқ оғзаки ижодининг нодир бойлигидир. Хоразм халқ достонлари ҳажми бошқа ўзбек халқ достонларига қараганда кичиклиги, шу билан бирга мусиқавийлиги билан ажралиб туради. Хоразмда достон куйловчиларни бахши деб атаб келганлар. Хоразм воҳасида 19-а. нинг 1-ярмида Эшвой бахши машҳур бўлган. Хоразм воҳасида муаллиф номи билан аталган «Эшвой нағмаси» куйи тарқалган. 19-а.да Хоразмда яшаб ижод қилган бахшилардан Оташ, Ғарибниёз бахшилар, Бобо бахши, Жуманазар бахши Бобо бахши ўғли, Бекжон бахши, Абдрим бахши ва б. шуҳрат қозонган. 20-а. бошларида Хўжаёз бахши атокли бахши ҳисобланган. У «Ошиқ Ғариб ва Шоҳсанам», «Сайёдхон ва Ҳамро», «Бозиргон», «Алпомиш» ва «Гўрўғли» туркумидаги достонларни ёд билган ва уни хуш овоз билан дутор журлигида ижро этган. Ундан кейинги даврда Бола бахши, Матназар Жаббор ўғли, Қаландар бахши, Бола бахшининг фарзандлари Норбек бахши, Матёкуб ва Етмишбой бахшилар Хоразм достончилик мактабини тараққий қилишга хисса қўшдилар.
Хоразмдаги халқ оғзаки ижодининг яна бир тури халфачиликдир. Халфалар (фольклорда) репертуарида халқ достонлари, рангбаранг халқ қўшиклари, мумтоз шоирларнинг ашулабоп ғазаллари асосий ўрин олган. 19— 20-а.нинг 2-ярмида Хоразмда Хонимжон халфа, Онажон халфа, Онабиби кори (Ожиза), Шукуржон халфа, Шарифа халфа, Жони халфа, Бибижон халфа, Дурхоним халфа, Киш халфа, Гулжон кори, Ойша кулол халфа, Ёқут халфа Вафоева, Шарифа нўғай Оташева, Уғил Нўғай Қурёзова, Ёқут халфа Сейтниязова ва б.нинг номлари халқ орасида танилган эди. Халфачилик санъати анъаналари Хоразм ёш ижрочилари томонидан кейинги даврларда ҳам давом эттирилмоқда.
20-а.да Хоразм адабиётшунослигида Муғанний, Суханвар, Умар Қурбоний, Қаландар Қурбоний, М. Абдуллаев, Эгам Раҳим, Аҳмад Бобожон, Айёмий, Раҳим Бекниёз, Дўстжон Матжон ва б.нинг назм ва насрий асарларида маърифатпарварлик ғоялари ўз аксини топган.
Омон Матжон, Баҳром Рўзимуҳаммаднинг фалсафий шеърияти, Эркин Самандарнинг «Дарёсини йўқотган қирғоқ», «Тангри қудуғи», Комил Авазнинг «Қўналға» романлари, Матназар Абдулҳакимнинг Нажмиддин Кубро, Бедил, Пахлавон Махмуд рубоиёти ва ғазалларининг ўзбек тилига таржималари муҳим аҳамиятга эга. Проф. лардан О. Мадраҳимов, С. Рўзимбоев, 3. Дўсимов, Ж. Юсупов, араб ва форс тиллари билимдони А. Аҳмедов ва б. адабиётшуносликка дойр асарлар ёздилар. Айниқса бу борада Ҳ. Абдуллаевнинг Абу Бакр Хоразмийдан ҳозиргача яшаб ижод қилган адабиёт аҳлининг ҳаёти ва ижодини акс этгирувчи тазкираси, Н. Крбуловнинг 2 жилдли «Хоразм адабий муҳити» асари, С. Рўзимбоевнинг «Гўрўғли» китоби муҳим аҳамиятга эга бўлди.
Х.в.да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилари, рассомлар ва б.) вилоят ташкилотлари фаолият кўрсатмоқда.
Матбуот, радиоэшиттириши ва телевидениеси. Х.в.да 2 вилоят газ. («Хоразм ҳақиқати» ва «Хорезмская правда», 2 та газ. адади 5500), 10 туман газ., 3 журнал («Илм сарчашмалари», «Дийдор», «Хива Шарқ гавҳари», адади 2000) нашр этилади. Вилоятда, шунингдек, бир қанча тармоқ газ.лари чоп килинади. Жами 27 номдаги газ. ва журналлар чиқарилади.
Хоразм (Хива)да Муҳаммад Раҳимхон Феруз ташаббуси билан 1874 й.да Туркистонда илк бор тошбосма очилган. Тошбосмада илк матбаачилик фаолиятини биринчи ўзбек матбаачиси Отажон Абдалов бошлаган. Ушбу тошбосма фаолияти кейинроқ, 1920 й.дан «Инқилоб қуёши» газ., 1939 й.дан «Хоразм ҳақиқати», 1941 й.дан «Хорезмская правда» газ.ларининг ташкил қилинишига замин яратган.
Х.в.да 1874—1924 й.ларда фаолият кўрсатган матбаачилик анъаналари 1991 й.да қайта тикланди. «Хоразм» нашриёти ишга туширилиб, дарсликлар, китоблар нашр этиш йўлга қўйилди. «Хоразм тарихи» (1995), «Ҳазорасп тарихи», «Хонқа тарихи» (1995—98), «Авестонинг яратилиши» (2001), «Маъмун академияси» (тўплам, 2003) каби китоблар чоп этилди.
Х.в. да биринчи радиоэшиттиришлар 1936 й.дан бошланган. Вилоят радиоси ойига 31 соатлик ҳажмда эшиттиришлар беради. Телекўрсатувлар 1961 й.дан олиб борилади. Маҳаллий кўрсатувлар, 1979 й.дан рангли тасвирда (ўзбек ва рус тилларида), ҳафтасига 15 соат ҳажмда намойиш қилинади.
Меъморий ёдгорликлари. Х.в.даги тарихий ва меъморий ёдгорликлар жаҳонга машҳур. Вилоятда 149 меъморий ва шаҳарсозлик, 16 археологик, 21 монументал санъат ва ҳайкалтарошлик ёдгорлиги бор. Меъморий ёдгорликларнинг асосий қисми Хива ш.да жойлашган. Унинг Ичан қалъа қисми эса ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси шаҳарлари ташкилоти ҳисобига киритилган. Хивадаги ёдгорликлардан Жума масжид (10—18-а. лар), Паҳлавон Маҳмуд меъморий мажмуаси (14-а., 19—20-а. бошлари), Сайид Аловиддин (14—18-а. лар), Уч Авлиё (1549, 1821) макбаралари, Тошҳовли (19- а.), Кўҳна Арк (17—19-а.лар) саройлари, Муҳаммад Аминхон Мадраса ва минораси ва б. меҳмонлар ва сайёҳатчилар диққатини ўзига тортади. Шунингдек, Хива, Ҳазорасп, Хонқа, Шовот, Янгиариқ, Қўшкўпир, Боғот ва б. туманларида ҳам тарихий обидалар мавжуд. Шулардан Хива туманидаги Чодра ҳовли (18—19-а.лар), Шоҳимардон меъморий мажмуаси (19-а.), Қубла Тозабоғ саройи (1893—1913), Ҳазораспдаги Музробшоҳ (16—18-а.лар), Шайх Косим эшон макбаралари (18—19-а.лар), қад. Ҳазорасп қалъаси (мил. ав. 6—5-а.лар), Хонқа туманидаги Сайд ота масжиди (1766), Шовот туманидаги Ваянган бобо макбараси (16—19-а.лар); Янгиариқ туманидаги Шайх Мухтор Валий (Остонабобо, 14а) меъморий мажмуаси; Қўшкўпир туманидаги Иморатбобо меъморий мажмуаси (16—19-а.лар) ва б.ни айтиш мумкин.
Мустақиллик йилларида вилоятда якка тартибда уйжой куриш тез ривожланди. Урганч, Хива ш.ларига йўдцош Наврўз, Қосмаобод шаҳарчалари бунёд этилди. Вилоятда тарихий ва меъморий ёдгорликларни асраш, таъмирлаш ишларига Ўзбекистон ҳукумати томонидан катта эътибор берилмоқда. Хива ш.нинг2500 йиллик юбилейи (1997), Жалолиддин Мангубердининг 800 йилиги (1999), Авесто китоби яратилишининг 2700 йиллиги (2001) байрамлари арафасида вилоятда кенг миқёсда меъморий ёдгорликларни таъмирлаш, улар атрофларини ободонлаштириш ва кўкаламзорлаштириш ишлари амалга оширилди. Х.в. 2003 й. 22 авг.да Жалолиддин Мангуберди ордени билан мукофотланган.
Ад.: Толстов С. П., Қадимги Хоразм маданиятини излаб, Т., 1964;Виноградов А. В., Неолитические памятники Хорезма, М., 1968; Средняя Азия в древности и средневековье, М., 1977; Труды Хорезмской археологоэтнографической экспедиции, т. 1—10, М., 1952—77; Хоразм тарихи, 1995, Урганч; Қиличев Т., Хоразм халқ театри, Т.; Садоков Р. Л., Музыкальная культура древнего Хорезма, М., 1970; Садоков Р. Л ., Тысяча осколков золотого саза, М., 1971.
Комил Нуржонов, Ботир Матёқубов, Комил Авазов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.