Hisor tizmasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178–179-b. — ziyouz.com
Hisor tizmasi - Örta Osiyodagi toğ tizmasi. Pomir-Olay toğlarining ğarbiy qismida (Özbekiston va Tojikiston Respublikalarida), Zaraf-şon, Qaşqadaryo va Amudaryo havzalarining suvayirğiçi. Uz. 200 km. Örtaça bal. 3600 m. Eng baland joyi 4643 m (Dukdon toği). Asosan, paleo-zoy va mezozoy davri granit intru-ziyalari yorib çiqqan kristalli jinslar, granodiorit, slanets va qum-toşlar, gips, konglomerat, dolomit va b.dan taşkil topgan.
H.t.ning markaziy qismida (2195 m balandlikda) xuşmanzara Iskan-darköl joylaşgan. Şim. yon bağri ança tik va qoyali, jan. yon bağri esa qiya bölib, keng platolar va unumdor vodiylar bor. H.t.ning tuzilişi juda murakkab bölib, unda bir qança baland toğ massivlari, dovonlar mavjud.
Relyefi murakkab, qoyali. köp joylari parçalangan. Suvayirğiç qismi va yon bağirlarida tekislangan yuzalar tarqalgan, ziç va dara şaklidagi daryolar bilan çuqur kesilgan. Gips va ohaktoşlar tarqalgan joylarida karst relyef şakllari (karrlar, karst voronkalari, botiqlari, quduqlari, ğorlari) uçraydi. Bunday joylarni mahalliy aholi «ming çuqur» deb ataydi. Ohaktoşlarda tik va qoyali kues-talar hosil bölgan. H.t.ning şim. va ğarbiy yon bağirlarini Zarafşon, Qaşqadaryo, jan. yon bağrini Yarxin, Sarboğ, Kofarnihon, Varzob, Xona-ka, Lyubaç, Qoratoğdaryo, Şirkent, Töpolondaryo va b. daryolar çuqur daralar hosil qilib kesib ötadi. H.t. da kelib çiqişi har xil (morena, töğon, karst) köllar (Iskandarköl, Hazor-çaşma, Kölikalon, Alovuddin, Ziyo-rat va b.) mavjud. 180 ga yaqin muzlik bölib, mayd. 148,4 km2 dan ortiq. H.t.da surma, volfram, simob, qalay, flyuorit, dolomit konlari va issiq buloqlar bor. Yozi salqin, qisqa, qişi sovuq, sernam, 2000 m balandlikda iyulning örtaça t-rasi 20° bölsa, 3600 m balandlikda 0° ga tuşib qoladi. Yanv. ning örtaça t-rasi 3300 m balandlikda —15°. Yillik yoğin jan.-ğarbiy yon bağrida 600—1200 mm, şim.-şarqiy yon bağrida 300—400 mm. 1200 m balandiklarda tipik va töq böz tuproqlar tarqalgan. Bahorda efemer va efemero-idlar, buğdoyiq, şuvoq ösadi. Butalardan aççiqbodom, qarağat, dölana va b. uçraydi. Yaylovlarda çorva boqiladi. 1200—2500 m balandliklar orasidagi toğ jigarrang, toğ-örmonqora tuproqlar, toğ -örmon-qönğir tuproqlarda arçazorlar bor. 2500 m dan yuqorida alp ötloqlari boşlanadi.
Yovvoyi sut emizuvçi hayvonlardan toğ eçkisi, toğ qöyi, ayiq, tul-ki, suvsar, börsiq, qor qoploni, silovsin, qizil suğur, quşlardan toğ kur-kasi (ular), tasqara, kaklik va b. yaşaydi. Tizma hududidagi noyob ösimlik va hayvonlar hamda noyob geologik yodgorliklarni örganiş va ularni muho-faza qiliş maqsadida Hisor, Köqitang, Kitob paleontologik-stratigrafik qöriqxonalari taşkil etilgan.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИСОР ТИЗМАСИ - Ўрта Осиёдаги тоғ тизмаси. Помир-Олай тоғларининг ғарбий қисмида (Ўзбекистон ва Тожикистон Республикаларида), Зараф-шон, Қашқадарё ва Амударё ҳавзаларининг сувайирғичи. Уз. 200 км. Ўртача бал. 3600 м. Энг баланд жойи 4643 м (Дукдон тоғи). Асосан, палео-зой ва мезозой даври гранит интру-зиялари ёриб чиққан кристалли жинслар, гранодиорит, сланец ва қум-тошлар, гипс, конгломерат, доломит ва б.дан ташкил топган.
Ҳ.т.нинг марказий қисмида (2195 м баландликда) хушманзара Искан-даркўл жойлашган. Шим. ён бағри анча тик ва қояли, жан. ён бағри эса қия бўлиб, кенг платолар ва унумдор водийлар бор. Ҳ.т.нинг тузилиши жуда мураккаб бўлиб, унда бир қанча баланд тоғ массивлари, довонлар мавжуд.
Рельефи мураккаб, қояли. кўп жойлари парчаланган. Сувайирғич қисми ва ён бағирларида текисланган юзалар тарқалган, зич ва дара шаклидаги дарёлар билан чуқур кесилган. Гипс ва оҳактошлар тарқалган жойларида карст рельеф шакллари (каррлар, карст воронкалари, ботиқлари, қудуқлари, ғорлари) учрайди. Бундай жойларни маҳаллий аҳоли «минг чуқур» деб атайди. Оҳактошларда тик ва қояли куэс-талар ҳосил бўлган. Ҳ.т.нинг шим. ва ғарбий ён бағирларини Зарафшон, Қашқадарё, жан. ён бағрини Ярхин, Сарбоғ, Кофарниҳон, Варзоб, Хона-ка, Любач, Қоратоғдарё, Ширкент, Тўполондарё ва б. дарёлар чуқур даралар ҳосил қилиб кесиб ўтади. Ҳ.т. да келиб чиқиши ҳар хил (морена, тўғон, карст) кўллар (Искандаркўл, Ҳазор-чашма, Кўликалон, Аловуддин, Зиё-рат ва б.) мавжуд. 180 га яқин музлик бўлиб, майд. 148,4 км2 дан ортиқ. Ҳ.т.да сурма, вольфрам, симоб, қалай, флюорит, доломит конлари ва иссиқ булоқлар бор. Ёзи салқин, қисқа, қиши совуқ, сернам, 2000 м баландликда июлнинг ўртача т-раси 20° бўлса, 3600 м баландликда 0° га тушиб қолади. Янв. нинг ўртача т-раси 3300 м баландликда —15°. Йиллик ёғин жан.-ғарбий ён бағрида 600—1200 мм, шим.-шарқий ён бағрида 300—400 мм. 1200 м баландикларда типик ва тўқ бўз тупроқлар тарқалган. Баҳорда эфемер ва эфемеро-идлар, буғдойиқ, шувоқ ўсади. Буталардан аччиқбодом, қарағат, дўлана ва б. учрайди. Яйловларда чорва боқилади. 1200—2500 м баландликлар орасидаги тоғ жигарранг, тоғ-ўрмонқора тупроқлар, тоғ -ўрмон-қўнғир тупроқларда арчазорлар бор. 2500 м дан юқорида альп ўтлоқлари бошланади.
Ёввойи сут эмизувчи ҳайвонлардан тоғ эчкиси, тоғ қўйи, айиқ, тул-ки, сувсар, бўрсиқ, қор қоплони, силовсин, қизил суғур, қушлардан тоғ кур-каси (улар), тасқара, каклик ва б. яшайди. Тизма ҳудудидаги ноёб ўсимлик ва ҳайвонлар ҳамда ноёб геологик ёдгорликларни ўрганиш ва уларни муҳо-фаза қилиш мақсадида Ҳисор, Кўқитанг, Китоб палеонтологик-стратиграфик қўриқхоналари ташкил этилган.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.