Hisor tizmasi

Hisor tizmasi — Markaziy Osiyodagi toğ tizmasi; Pomir-Oloy toğ tizimining ğarbiy qismida, Özbekiston va Tojikiston hududida joylaşgan. ÖzME'ga köra, u Zarafşon, Qaşqadaryo va Amudaryo havzalarini bir-biridan ajratib turuvçi suvayirğiç vazifasini bajaradi. Tizmaning uzunligi 200 kilometr atrofida, örtaça balandligi 3600 metr, eng baland nuqtasi 4643 metr.1

Rusça Vikipediyaga köra, «Hisor tizmasi» nomini 1871-yilda Örta Osiyoni tadqiq qilgan rus olimi A. P. Fedçenko taklif etgan. Nom tizmaning janubiy yon bağridan boşlanadigan Hisor vodiysi va undagi Hisor şahri bilan boğliq.

ÖzME ma'lumotiga köra, tizma asosan kristalli jinslar — granodiorit, slanets, qumtoşlardan, şuningdek gips, konglomerat va dolomitdan tarkib topgan; ularni paleozoy va mezozoy davrlarida granit intruziyalari yorib çiqqan. Eng baland çöqqisini ÖzME Dukdon toği deb ataydi. Rusça Vikipediyaga köra, 4643 metrlik bu çöqqi Özbekiston va Tojikiston çegarasida joylaşgan bölib, Özbekistonning eng baland nuqtasi hisoblanadi.

Tizmaning şimoliy yon bağri tik va qoyali, janubiy yon bağri esa ança qiya, unda keng platolar va unumdor vodiylar bor. Relyef kuçli parçalangan: suvayirğiç va yon bağirlarda tekislangan yuzalar uçraydi, ularni tor daralar orqali oqadigan daryolar çuqur kesib ötgan. Gips va ohaktoşli joylarda karst şakllari — voronkalar, botiqlar, quduqlar va ğorlar köp; mahalliy aholi bunday yerlarni «ming çuqur» deb ataydi.

Şimoliy va ğarbiy yon bağirlarni Zarafşon va Qaşqadaryo, janubiy yon bağirni esa Kofarnihon, Varzob, Şirkent, Töpolondaryo, Sarboğ va boşqa daryolar çuqur daralar hosil qilib kesib ötadi. Tizmada morena, töğon va karst yöli bilan hosil bölgan köllar bor; ularning eng maşhuri — markaziy qismda, 2195 metr balandlikda joylaşgan Iskandarköl. ÖzME'ga köra, tizmada 180 ga yaqin muzlik bölib, ularning umumiy maydoni 148 km² dan oşadi. Surma, volfram, simob, qalay, flyuorit va dolomit konlari hamda issiq buloqlar ham mavjud.

Yozi qisqa va salqin, qişi sovuq va sernam. 2000 metr balandlikda iyulning örtaça harorati 20° atrofida bölsa, 3600 metrda 0° gaça pasayadi. Yillik yoğin janubi-ğarbiy yon bağirda 600–1200 millimetr, şimoli-şarqiy yon bağirda esa 300–400 millimetr.

Pastki qismlarda böz tuproqlar ustida efemer ösimliklar, buğdoyiq va şuvoq ösadi, aççiqbodom, qarağat, dölana kabi butalar uçraydi. 1200–2500 metr oraliğida arçazorlar, 2500 metrdan yuqorida alp ötloqlari boşlanadi. Hayvonot olamida toğ eçkisi, toğ qöyi, ayiq, qor qoploni, silovsin, suvsar, qizil suğur, quşlardan ular va kaklik yaşaydi.

ÖzME'ga köra, noyob ösimlik va hayvonlarni hamda geologik yodgorliklarni saqlab qoliş maqsadida tizma hududida Hisor qöriqxonasi, Köqitang va Kitob paleontologik-stratigrafik qöriqxonalari taşkil etilgan. Rusça Vikipediyada janubiy yon bağirdagi Şirkent daryosi havzasidagi Şirkent tabiat boği ham tilga olinadi.