Hor

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 201–202-b. — ziyouz.com

Hor HOR, Al-Hor, Ghor — Ğarbiy Osiyodagi tektonik botiq. Isroil, Suriya va Iordaniya hududlarida. Şim.da Bakao grabeni bilan jan.da al-Araba vodiysi oraliğida joylaşgan. Uzunligi (şim. dan janubga) 300 km ga yaqin, serbar joyi 25 km. Toğlar (bal. 1000—1400 m) bilan öralgan berk havza. H.da Iordan daryosi, Hulo, Tabariya köllari va Ölik dengiz (Yer yuzidagi eng past joy, —395 m) joylaşgan. Iklimi quruq va issiq. Çala çöl ösimliklari ösadi.

HORIS ibn SURAYJ (? - 746.21.4) — arab sarkardasi, Movarounnahrda umaviylarga qarşi xalq harakati rah-bari. Xurosondagi xorijiylar rah-namosi. Movarounnahrni arablar tomonidan bosib olinişida faol qatnaşgan. H. ibn S. umaviylarni tanqid qilib, Qur'on oyatlariga rioya qilmayotganliklari va payğambar sun-nati böyiça iş tutmayotganliklari uçun ularni qoraladi. U zimmiylar bilan tuzilgan şartnomaga rioya qili-şi, musulmonlardan (şu jumladan, musulmonlikni qabul qilganlardan) xiroj olmaslikni va'da qildi. Horis Movarounnahrda joylaşgan musulmon garnizonlarini öz tarafiga oğdi-rib, Toxaristonda (Balx viloyati) örnaşib olgan edi. Samarqand şohi Ğurak, dehqonlar va Turk xoqoni Abu Muzahhim H. ibn S.ni Xurosonni egallaş uçun yuborganlar. 734—735 y.larda u bu yerda qözğolon kötargan, biroq Xuroson noibi Asad ibn Ab-dulloh tomonidan qözğolon bostirilgan. Horis Samarqandga qaytib kelgan. 739 y. Xurosonning yangi noibi Nasr ibn Sayyor boşliq umaviylar qöşini Samarqandga yuriş qilgan, biroq u muvaffaqiyatsiz çiqqan. Nasr soliq tizimini özgartirişga qaror qilgan. U yuqori tabaqa vakillarini öz tomoniga oğdirib olgan takdirda-gina qözğolonni bostiriş mumkin deb hisoblagan. Buning uçun u islomni qabul qilgan mahalliy aholini arablar bilan tenglaştirgan, ularni juzyadan ozod qilgan. Nasr 739 y. Samarqandga yuriş boşlagan. H. ibn S. öz xorijiylari bilan şu yerda joylaşgan edi. Nasr şahar aholisini suvdan mahrum qilib, uni taslim qilişga urindi, Samarqand zodagon dehqonlarining bir qismini öz tomoniga ağdarib, ularni H. ibn S.ga şaharni böşatib çiqib ketişni taklif qilişga majbur qildi. H. ibn S. öz safdoşlari bilan Şoşga ketişga majbur bölgan. Nasr şaharni egallab Marvga qaytmoqçi edi, lekin Iroq noibi Yusuf ibn Umar undan H. ibn S.ga boşpana bergan Şoşga hujum qilişni talab qilgani uçun katta qöşin (20 ming) bilan Şoşga yuriş qiladi. Turk xoqoni amakivaççasi Qursul H. ibn S. va Şoş hokimi Qodir ibn Badrni quvvatlab 15 ming kişilik yollanma qöşin bilan Sirdaryo böyida Nasrning yölini tösadi va tunda musulmonlar qarorgohiga tez-tez hujum qilib turadi. Ana şunday hujumlardan birida Qursul asir olinib, ötda kuydiriladi. Şoş hokimi va H. ibn S. Şoş qal'asiga qoça-dilar. Nasr avval Farğonaga, söng Şoşga hujum qiladi. Horisning özi mansub bölgan tamim qabilasi Nasr tomonida turib uruş qiladi, şu tufayli Horis tamimiylarga qarşi uruşdan boş tortadi. Şoş hokimi Nasrga sulh taklif etadi. Unga köra, H. ibn S. Şoşni tark etadi, Foryob qişloğiga jönaydi. Marvdagi jangda halok bölgan, xoçga tortilgan.

Mahfuza Alimova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲОР, Ал-Ҳор, Гҳор — Ғарбий Осиёдаги тектоник ботиқ. Исроил, Сурия ва Иордания ҳудудларида. Шим.да Бакао грабени билан жан.да ал-Араба водийси оралиғида жойлашган. Узунлиги (шим. дан жанубга) 300 км га яқин, сербар жойи 25 км. Тоғлар (бал. 1000—1400 м) билан ўралган берк ҳавза. Ҳ.да Иордан дарёси, Ҳуло, Табария кўллари ва Ўлик денгиз (Ер юзидаги энг паст жой, —395 м) жойлашган. Иклими қуруқ ва иссиқ. Чала чўл ўсимликлари ўсади.

ҲОРИС ибн СУРАЙЖ (? - 746.21.4) — араб саркардаси, Мовароуннаҳрда умавийларга қарши халқ ҳаракати раҳ-бари. Хуросондаги хорижийлар раҳ-намоси. Мовароуннаҳрни араблар томонидан босиб олинишида фаол қатнашган. Ҳ. ибн С. умавийларни танқид қилиб, Қуръон оятларига риоя қилмаётганликлари ва пайғамбар сун-нати бўйича иш тутмаётганликлари учун уларни қоралади. У зиммийлар билан тузилган шартномага риоя қили-ши, мусулмонлардан (шу жумладан, мусулмонликни қабул қилганлардан) хирож олмасликни ваъда қилди. Ҳорис Мовароуннаҳрда жойлашган мусулмон гарнизонларини ўз тарафига оғди-риб, Тохаристонда (Балх вилояти) ўрнашиб олган эди. Самарқанд шоҳи Ғурак, деҳқонлар ва Турк хоқони Абу Музаҳҳим Ҳ. ибн С.ни Хуросонни эгаллаш учун юборганлар. 734—735 й.ларда у бу ерда қўзғолон кўтарган, бироқ Хуросон ноиби Асад ибн Аб-дуллоҳ томонидан қўзғолон бостирилган. Ҳорис Самарқандга қайтиб келган. 739 й. Хуросоннинг янги ноиби Наср ибн Сайёр бошлиқ умавийлар қўшини Самарқандга юриш қилган, бироқ у муваффақиятсиз чиққан. Наср солиқ тизимини ўзгартиришга қарор қилган. У юқори табақа вакилларини ўз томонига оғдириб олган такдирда-гина қўзғолонни бостириш мумкин деб ҳисоблаган. Бунинг учун у исломни қабул қилган маҳаллий аҳолини араблар билан тенглаштирган, уларни жузъядан озод қилган. Наср 739 й. Самарқандга юриш бошлаган. Ҳ. ибн С. ўз хорижийлари билан шу ерда жойлашган эди. Наср шаҳар аҳолисини сувдан маҳрум қилиб, уни таслим қилишга уринди, Самарқанд зодагон деҳқонларининг бир қисмини ўз томонига ағдариб, уларни Ҳ. ибн С.га шаҳарни бўшатиб чиқиб кетишни таклиф қилишга мажбур қилди. Ҳ. ибн С. ўз сафдошлари билан Шошга кетишга мажбур бўлган. Наср шаҳарни эгаллаб Марвга қайтмоқчи эди, лекин Ироқ ноиби Юсуф ибн Умар ундан Ҳ. ибн С.га бошпана берган Шошга ҳужум қилишни талаб қилгани учун катта қўшин (20 минг) билан Шошга юриш қилади. Турк хоқони амакиваччаси Қурсул Ҳ. ибн С. ва Шош ҳокими Қодир ибн Бадрни қувватлаб 15 минг кишилик ёлланма қўшин билан Сирдарё бўйида Насрнинг йўлини тўсади ва тунда мусулмонлар қароргоҳига тез-тез ҳужум қилиб туради. Ана шундай ҳужумлардан бирида Қурсул асир олиниб, ўтда куйдирилади. Шош ҳокими ва Ҳ. ибн С. Шош қалъасига қоча-дилар. Наср аввал Фарғонага, сўнг Шошга ҳужум қилади. Ҳориснинг ўзи мансуб бўлган тамим қабиласи Наср томонида туриб уруш қилади, шу туфайли Ҳорис тамимийларга қарши урушдан бош тортади. Шош ҳокими Насрга сулҳ таклиф этади. Унга кўра, Ҳ. ибн С. Шошни тарк этади, Форёб қишлоғига жўнайди. Марвдаги жангда ҳалок бўлган, хочга тортилган.

Маҳфуза Алимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.