Hudayçi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 213–214-b. — ziyouz.com
Hudayçi HUDAYÇI, udayçi (arab. — boşqarmoq, yöl körsatmoq) — Urta Osiyoda amir yoki xon saroyidagi mansab. H. 2 darajaga bölingan: «hudayçiyi dasti rost» («öng qöl hudayçi») va «hudayçiyi dasti çap» («çap qöl hudayçi»). Ular oliy hukmdorning öng va çap yonida turib, saroyda ötkaziladigan turli marosim va tantanalarni boşqargan. 1sining haq-huquqlari 2sinikidan bir oz kengroq bölgan. Har ikkisi ham boşqa amaldorlardan farq qiliş uçun qizil hassa (aso) tutgan.
«HUDUD ul-OLAM» («Olam çegaralari»), «Kitobi hudud al-olam minal maşriq ilal mağ-r i b » — tarixiy-geografik asar. noma'lum muallif tomonidan fors tilida 982—83 y.larda Juzjon viloyatida yozilgan bölib, şu viloyat hokimi amir Abul Xoris Muhammad ibn Ahmadga bağişlangan. Bu asar öz zamonasida ham, 19-a. oxirigaça ham şu nom bilan heç qaysi manbada qayd etilmagan; 1258 y. qayta köçirilgan. Asar boşqa nom bilan maşhur bölganligi taxmin etiladi. Asar jami 60 bob (maqola)dan iborat bölib, muqad-•dimadan keyin quruqliklarning çegaralari, dengiz va qöltiqlar, orollar, toğlar, konlar, daryolar, çöllar va qumlar, söngra jahondagi viloyatlar ta'rifi berilgan, şuningdek köplab etnografik va iqtisodiy ma'lumotlar keltirilgan. Muallif yerning obod qismini 51 viloyatga bölgan va uning 45 tasi ekvatordan şim.da 1 tasi ekvator ustida, 5 tasi ekvatordan jan. da degan. U qit'alar haqida fikr yuritib yunonlar zamo-nidayoq dunyo 3 qismga: Osiyoi Akbar (Katta Osiyo), Libiya (Afrika) va Urupo (Yevropa)ga bölinganini aytib, har birining çegarasini körsatib bergan. Asarda Örta Osiyo, xususan,
Özbekistonga doir geografik, etn. ma'lumotlar köplab uçraydi. Xususan, Buxoro, Poykend, Suğd, Tavo-vis, Karmana, Kuşoniya, Samarq-and, Keş, Termiz, Kot, Farğona, Şoş va b. şahar va viloyatlar ta'rifi keltirilgan.
Asarning yagona qöl yozma nusxasini Abdulfozil Gulpoygoniy 1892 y. Buxorodan topgan. 1893 y.dan şarq-şunos A.G.Tumanskiyning şaxsiy kutubxonasida saklanib, 1924 y. Osiyo muzeyi fondiga berilgan. V.V.Bar-told «H.ul-O.» matnini sözboşi va izohlar bilan rus tilida (1930), V.F.Minorskiy ingliz tilida (1937) naşr ettirgan.
Ad.Hasanov H., Sayyoholimlar, T., 1981.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲУДАЙЧИ, удайчи (араб. — бошқармоқ, йўл кўрсатмоқ) — Урта Осиёда амир ёки хон саройидаги мансаб. Ҳ. 2 даражага бўлинган: «ҳудайчийи дасти рост» («ўнг қўл ҳудайчи») ва «ҳудайчийи дасти чап» («чап қўл ҳудайчи»). Улар олий ҳукмдорнинг ўнг ва чап ёнида туриб, саройда ўтказиладиган турли маросим ва тантаналарни бошқарган. 1сининг ҳақ-ҳуқуқлари 2синикидан бир оз кенгроқ бўлган. Ҳар иккиси ҳам бошқа амалдорлардан фарқ қилиш учун қизил ҳасса (асо) тутган.
«ҲУДУД ул-ОЛАМ» («Олам чегаралари»), «Китоби ҳудуд ал-олам минал машриқ илал мағ-р и б » — тарихий-географик асар. номаълум муаллиф томонидан форс тилида 982—83 й.ларда Жузжон вилоятида ёзилган бўлиб, шу вилоят ҳокими амир Абул Хорис Муҳаммад ибн Аҳмадга бағишланган. Бу асар ўз замонасида ҳам, 19-а. охиригача ҳам шу ном билан ҳеч қайси манбада қайд этилмаган; 1258 й. қайта кўчирилган. Асар бошқа ном билан машҳур бўлганлиги тахмин этилади. Асар жами 60 боб (мақола)дан иборат бўлиб, муқад-•димадан кейин қуруқликларнинг чегаралари, денгиз ва қўлтиқлар, ороллар, тоғлар, конлар, дарёлар, чўллар ва қумлар, сўнгра жаҳондаги вилоятлар таърифи берилган, шунингдек кўплаб этнографик ва иқтисодий маълумотлар келтирилган. Муаллиф ернинг обод қисмини 51 вилоятга бўлган ва унинг 45 таси экватордан шим.да 1 таси экватор устида, 5 таси экватордан жан. да деган. У қитъалар ҳақида фикр юритиб юнонлар замо-нидаёқ дунё 3 қисмга: Осиёи Акбар (Катта Осиё), Либия (Африка) ва Урупо (Европа)га бўлинганини айтиб, ҳар бирининг чегарасини кўрсатиб берган. Асарда Ўрта Осиё, хусусан,
Ўзбекистонга доир географик, этн. маълумотлар кўплаб учрайди. Хусусан, Бухоро, Пойкенд, Суғд, Таво-вис, Кармана, Кушония, Самарқ-анд, Кеш, Термиз, Кот, Фарғона, Шош ва б. шаҳар ва вилоятлар таърифи келтирилган.
Асарнинг ягона қўл ёзма нусхасини Абдулфозил Гулпойгоний 1892 й. Бухородан топган. 1893 й.дан шарқ-шунос А.Г.Туманскийнинг шахсий кутубхонасида сакланиб, 1924 й. Осиё музейи фондига берилган. В.В.Бар-тольд «Ҳ.ул-О.» матнини сўзбоши ва изоҳлар билан рус тилида (1930), В.Ф.Минорский инглиз тилида (1937) нашр эттирган.
Ад.Ҳасанов Ҳ., Сайёҳолимлар, Т., 1981.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.