Hun xoqonligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 231–232-b. — ziyouz.com
Hun xoqonligi HUN XOQONLIGI, Uluğ hun xoqonligi, Hunlar davlati — Markaziy Möğuliston, Baykalor-ti, Xesi yölagi, Şim. Xitoyda qadimda mavjud bölgan davlat (mil. av. 240 — mil. 216). Xitoy manbalarida «şyunnu» nomi bilan qayd etilgan. Mil. av. 3-a. oxirida (214 y.) birinçi Xi-toy imperiyasi — Sin (Çin) davlati hunlarga hujum qilib, ularga tegişli ba'zi hududlarni bosib olgan. Şundan söng, ular örtasida uzoq muddatli uruş boşlangan. Sin imperiyasi mudofaa devori qurib hunlarning otliq qöşinlari hujumiga qarşi tösiq yaratişga kirişgan (q. Buyuk Xitoy devori). Şunga qaramay, mil. av. 209 y. yangi taşkil etilgan Ğarbiy Xanning dastlabki davrida hunlar ilgari yöqotgan hududlarni qaytarib olişga erişganlar. Mil. av. 209 y. Mode Ruziye davlatidagi tutqunlikdan qoçib qutulib otasidan hokimiyatni tortib olgan. U çorak asr davomida atrofdagi barça turkiy qabilalarni tobe etib, mustaqil H.x.ni taşkil etgan. Mil. av. 177—176 y.larda hunlar ğarb tomonga yuriş qilib, Şarqiy Turkiston va uning ğarbidagi 26 davlatni, jumladan, Krurona, Usun, Xujis (Öğuz) kabi xonliklarni böysundirgan. Qanğ (Qangkiya, Kangyuy) davlati ham hunlar xoqoniga tobelik izhor etib, u bilan qudalaşgan. Xitoy bilan H.x. örtasidagi çegara Buyuk Xitoy devoridan ötgan. Ğarb bilan Xitoyni boğlab turuvçi barça savdo yöllari H.x. nazoratiga ötgan. Xitoy hukmdorlari H.x. bilan quda-andaçilik qiliş va ularga ölpon tariqasida sovğa-salomlar yuborib turiş evaziga özlarini himoya qilişga majbur bölişgan. Hunlar tobe mamlakatlarda davlatni idora etiş usulini saqlab qolişgan. Şu tufayli ayrim olimlar H.x.ni konfederatsiya tuzumiga qiyoslaşadi.
H.x.ning oliy hukmdori «Tangriqut» (Xitoy manbalarida tanyi, şangyuy, şanyuy) deb atalgan bölib, u «Tangri farzandi» degan ma'noni anglatgan. Undan keyingi örinda söl qöl xoni va öng qöl xoni kabi kiçik xonlar lavozimi joriy etilgan. Harbiy işlar böyiça söl qöl qömondon va öng qöl qömondon kabi 2 boş qömondonlik lavozimlari ta'sis etilgan. H.x.ga tobe ölkalarni Markaziy hokimiyat tomonidan qöyilgan 14 ta kiçik xon boşqargan. Mamlakat hududi har biri 10 ming oiladan iborat tumanlarga bölingan. Tuman boşliqlari kiçik xonlar nazoratida bölgan. Mil. av. 2-a.ning 2-yarmida Ğarbiy Xan imperiyasi kuçayib, H.x.ga qarşi uruş boşlagan (mil. av. 129 y.). Xitoyliklar H.x.ga qaram davlatlar bilan ittifoq tuzişga harakat qilgan. Çjan Szyanning Davan (Farğona) davlatiga yuborilişi mazkur siyosat bilan boğliq bölgan. H.x.ning taşqi siyosati Ğarbiy Xan imperiyasining tajovuziga qarşi özini mudofaa etişga qaratilgan, ğalaba goh u tomon, goh bu tomonda bölib turgan.
Mil. av. 73—48 y.larda 5 ta hun yobğusi (hokimi) örtasida boşlangan uruş hunlarni zaiflaştirgan. Bundan foydalangan Xan hukmdori Syuandi (mil. av. 73—48) Şim. hunlar tangriqutini Qanğ davlatiga çekinişga majbur etgan. Mil. av. 38 y. Ğarbiy Xan hukm-dori Yuandi Qanğ davlatiga uruş e'lon qilgan. Qanğ xoni Xitoy bilan kelişişga va öğlini Xitoy poytaxti Çanganga garov tariqasida yuborişga majbur bölgan. Biroq Xitoydagi içki siyosiy va ijtimoiy vaziyat kes-kinlaşgan, natijada Ğarbiy Xan sulolasi qulagan. Şundan söng H.x. yana kuçaygan.
Mil. 25 y. Şarqiy Xan imperiyasi taşkil topgan, xitoylar bilan hunlar örtasidagi kuraş yana avj olgan. Natijada mil. 48 y. H.x. janubiy va şim. qismga ajralib ketgan. Jan. hunlar xitoylar bilan til topişib, özaro tinçlik munosabatlari örna-tişga majbur bölganlar. Şarqiy Xan davlati bundan foydalanib, Şim. hunlarga qarşi kuraşni davom ettirgan. 89—134 y.lardagi uruş xitoyliklarga ğalaba keltirgan. tarim vohasidagi asosiy şaharlar hunlardan tortib olingan. Hunlar Qanğ davlati hududiga çekinib, 2 a.ga yaqin mazkur davlat yerlarida yaşaganlar. 5-a.ning boşida Issiqkölning ğarbida hunlar Yuyeban (Yaypan) davlatini taşkil etgan. Bu davlat keyinçalik Ili vodiysi va uning jan. dagi yerlarni öz nazorati ostiga olgan.
Şim. hunlarning boşqa qismi Ğarbga çekinib, u yerdagi mahalliy xalqlar bilan aralaşib ketgan va Yevropada gunnlar nomi bilan maşhur bölgan yangi xalqqa asos solişgan.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲУН ХОҚОНЛИГИ, Улуғ ҳун хоқонлиги, Ҳунлар давлати — Марказий Мўғулистон, Байкалор-ти, Хэси йўлаги, Шим. Хитойда қадимда мавжуд бўлган давлат (мил. ав. 240 — мил. 216). Хитой манбаларида «шюнну» номи билан қайд этилган. Мил. ав. 3-а. охирида (214 й.) биринчи Хи-той империяси — Цинь (Чин) давлати ҳунларга ҳужум қилиб, уларга тегишли баъзи ҳудудларни босиб олган. Шундан сўнг, улар ўртасида узоқ муддатли уруш бошланган. Цинь империяси мудофаа девори қуриб ҳунларнинг отлиқ қўшинлари ҳужумига қарши тўсиқ яратишга киришган (қ. Буюк Хитой девори). Шунга қарамай, мил. ав. 209 й. янги ташкил этилган Ғарбий Ханьнинг дастлабки даврида ҳунлар илгари йўқотган ҳудудларни қайтариб олишга эришганлар. Мил. ав. 209 й. Моде Рузие давлатидаги тутқунликдан қочиб қутулиб отасидан ҳокимиятни тортиб олган. У чорак аср давомида атрофдаги барча туркий қабилаларни тобе этиб, мустақил Ҳ.х.ни ташкил этган. Мил. ав. 177—176 й.ларда ҳунлар ғарб томонга юриш қилиб, Шарқий Туркистон ва унинг ғарбидаги 26 давлатни, жумладан, Крурона, Усун, Хужис (Ўғуз) каби хонликларни бўйсундирган. Қанғ (Қангкия, Кангюй) давлати ҳам ҳунлар хоқонига тобелик изҳор этиб, у билан қудалашган. Хитой билан Ҳ.х. ўртасидаги чегара Буюк Хитой деворидан ўтган. Ғарб билан Хитойни боғлаб турувчи барча савдо йўллари Ҳ.х. назоратига ўтган. Хитой ҳукмдорлари Ҳ.х. билан қуда-андачилик қилиш ва уларга ўлпон тариқасида совға-саломлар юбориб туриш эвазига ўзларини ҳимоя қилишга мажбур бўлишган. Ҳунлар тобе мамлакатларда давлатни идора этиш усулини сақлаб қолишган. Шу туфайли айрим олимлар Ҳ.х.ни конфедерация тузумига қиёслашади.
Ҳ.х.нинг олий ҳукмдори «Тангриқут» (Хитой манбаларида танйи, шангюй, шаньюй) деб аталган бўлиб, у «Тангри фарзанди» деган маънони англатган. Ундан кейинги ўринда сўл қўл хони ва ўнг қўл хони каби кичик хонлар лавозими жорий этилган. Ҳарбий ишлар бўйича сўл қўл қўмондон ва ўнг қўл қўмондон каби 2 бош қўмондонлик лавозимлари таъсис этилган. Ҳ.х.га тобе ўлкаларни Марказий ҳокимият томонидан қўйилган 14 та кичик хон бошқарган. Мамлакат ҳудуди ҳар бири 10 минг оиладан иборат туманларга бўлинган. Туман бошлиқлари кичик хонлар назоратида бўлган. Мил. ав. 2-а.нинг 2-ярмида Ғарбий Хань империяси кучайиб, Ҳ.х.га қарши уруш бошлаган (мил. ав. 129 й.). Хитойликлар Ҳ.х.га қарам давлатлар билан иттифоқ тузишга ҳаракат қилган. Чжан Цзяннинг Даван (Фарғона) давлатига юборилиши мазкур сиёсат билан боғлиқ бўлган. Ҳ.х.нинг ташқи сиёсати Ғарбий Хань империясининг тажовузига қарши ўзини мудофаа этишга қаратилган, ғалаба гоҳ у томон, гоҳ бу томонда бўлиб турган.
Мил. ав. 73—48 й.ларда 5 та ҳун ёбғуси (ҳокими) ўртасида бошланган уруш ҳунларни заифлаштирган. Бундан фойдаланган Хань ҳукмдори Сюанди (мил. ав. 73—48) Шим. ҳунлар тангриқутини Қанғ давлатига чекинишга мажбур этган. Мил. ав. 38 й. Ғарбий Хань ҳукм-дори Юанди Қанғ давлатига уруш эълон қилган. Қанғ хони Хитой билан келишишга ва ўғлини Хитой пойтахти Чангьанга гаров тариқасида юборишга мажбур бўлган. Бироқ Хитойдаги ички сиёсий ва ижтимоий вазият кес-кинлашган, натижада Ғарбий Хань сулоласи қулаган. Шундан сўнг Ҳ.х. яна кучайган.
Мил. 25 й. Шарқий Хань империяси ташкил топган, хитойлар билан ҳунлар ўртасидаги кураш яна авж олган. Натижада мил. 48 й. Ҳ.х. жанубий ва шим. қисмга ажралиб кетган. Жан. ҳунлар хитойлар билан тил топишиб, ўзаро тинчлик муносабатлари ўрна-тишга мажбур бўлганлар. Шарқий Хань давлати бундан фойдаланиб, Шим. ҳунларга қарши курашни давом эттирган. 89—134 й.лардаги уруш хитойликларга ғалаба келтирган. тарим воҳасидаги асосий шаҳарлар ҳунлардан тортиб олинган. Ҳунлар Қанғ давлати ҳудудига чекиниб, 2 а.га яқин мазкур давлат ерларида яшаганлар. 5-а.нинг бошида Иссиқкўлнинг ғарбида ҳунлар Юебань (Яйпан) давлатини ташкил этган. Бу давлат кейинчалик Или водийси ва унинг жан. даги ерларни ўз назорати остига олган.
Шим. ҳунларнинг бошқа қисми Ғарбга чекиниб, у ердаги маҳаллий халқлар билан аралашиб кетган ва Европада гуннлар номи билан машҳур бўлган янги халққа асос солишган.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.