Hunarmandçilik

Hunarmandçilik HUNARMANDÇILIK, hunarmandlik — milliy-an'anaviy mayda tovar işlab çiqariş, oddiy mehnat qurollari yordamida yakka tartibda va qöl mehnatiga asoslangan sanoat turi; şunday mahsulotlar tayyorlanadigan kasblarning umumiy nomi. Yirik sanoat i.ç.i vujudga kelişiga qadar keng tarqalgan, ayrim sohalari keyin ham saklangan. Kam rivojlangan mamlakatlarning xalq xöjaligida hozir ham muhim örin egallaydi.

H. insonning i.ç. faoliyati bilan vujudga kelib, jamiyat rivojlanişi davomida asta-sekin dehqonçilik va çorvaçiliksan ajralib çiqdi, turli ijtimoiytarixiy davrlar doirasida texnika rivoji bilan aloqador holda takomillaşa bordi, turli ixtisosliklar (kulollik, duradgorlik, temirçilik, misgarlik, binokorlik, toştaroşlik, öymakorlik, kaştadözlik, könçilik, tikuvçilik, töquvçilik, zargarlik, degrezlik, rixtagarlik, zardözlik, böyoqçilik, kemasozlik, tunukasozlik va b.)ga ajraldi. H. qanday tabiiy resurslarning mavjudligiga qarab, mas, paxta va pilla bor yerda töqimaçilik, sifatli xom aşyo bor yerda (mas, Rişton-da) kulolçilik, jun va teri köp yerda töqimaçilik va könçilik, şunga qarab kosibçilik, örmonlar köp yerda yoğoçsozlik ma'danlarga boy yer-

g larda metall i.ç. va temirçilik, dengiz va daryo böylarida kemasozlik va b. rivoj topgan. Jamiyat taraqqiyoti bos-qiçlari, mehnat taqsimoti bilan aloqador holda H.ning 3 turi şakllangan: 1) uy hunarmandçiligi; 2) buyurtma bilan mahsulot tayyorlaydigan H.; 3) bozor uçun mahsulot tayyorlaydigan H. Uy hunarmandçiligi kapitalizmga qadar bölgan davrlarda H.ning eng köp tarqalgan turi böldi. H.ning bu turi natural xöjalikning ajralmas qismi hisoblanadi. Şaharlar rivoji buyurtma bilan H. mahsulotlari tayyorlaş va bozorga H. mahsulotlari i.ç.ning jadal ösişi bilan uzviy boğ-liq. Natijada H. mahsulotlari tovarga aylandi, tovar ayirboşlaş uçun işlab çiqariddi. Davr taqozosi bilan H. ning yangi-yangi turlari vu-judga keldi. Hunarmandlar ham turli mahsulotlar tayyorlaş böyiça ixtisoslaşa bordilar. Şaharlardagi mahallalar hunarmandlarning kasbkoriga qarab şakllangan (mas, 20-a.ning boşlarida Toşkentda könçilar, kulollar, egarçilar, beşikçilar, öqçilar, kosiblar mahallalari bölgan). Ayrim mahalla, kvartal, şahar, ölkalar H.ning ma'lum mahsulotlari bilan şuhrat qozona boşladilar.

H. tovar — pul munosabatlariga kengroq va çuqurroq tortilganligi sari tabaqalaşdi. Uddaburon va serharakat hunarmandlar boyib dastlabki kapital jamğarilişi tufayli kapital sohibiga aylandi va ularning ustaxonalari negizida kiçik z-d va f-kalar vujudga keldi, bu korxonalarda kambağallaşgan hunarmandlar yollanib işlay boşladi. Natijada H.ning rivoji bozor iqtisodiyotining kapitalistik şaklini yuzaga keltirdi. H. Yevropa şaharlarida sanoat rivojiga ham öz hissasini qöşdi (töqiş dastgohlari takomillaşdi, 14-a. örtalarida Germaniyada domna peçlarining paydo bölişi metallurgiyapa jiddiy özgarişlarga olib keldi. 14—15-a.larda öq otar qurollar işlab çiqarila boşlandi). Kapitalistik i.ç. munosabatlari H.ning keyingi taraqqiyotiga zarba berdi, H.ning köpgina sohalari tuş-kunlikka uçradi. Sanoat töntarişi oqibatida tez va arzon ommaviy işlab çiqarila boşlagan f-ka, z-d mahsulotlari H. mahsulotlarini bozordan siqib çiqardi.

Rivojlangan mamlakatlarda yakka buyurtmalar va qimmatbaho badiiy buyumlar tayyorlaydigan H. sohalari-gina (tikuvçilik, etikdözlik, gilamçilik, zargarlik, öymakorlik va b.) saqlanib qoldi.

20-a. boşlarida esa maşinalaşgan i.ç. keng yölga qöyilişi bilan H. mahsulotlarining tur tarkibi va i.ç. hajmi keskin kamaydi. 20-a. davomida va 21-a. boşlariga kelib yirik industrial i.ç. qaror topgan bölsa-da, H.ning mavqei saqlanib qoldi. H.ning bozorda segmenti kiçik bölganidan yirik i.ç. egallay olmaydigan, talab individuallaşgan öz örni bor. Mini texnologiyaning paydo bölişi H.da tovarlarni yakka tartibda va sifatli i.ç. imkonini beradi. Bunga milliy ustboşlar, milliy çolğu asboblari, mayda asbob-uskunalar, turli yodgorlik buyumlari i.ç. va xizmat körsatişni kiritiş mumkin. Hozirgi H. kiçik biznes tarkibidagi yakka mehnat faoliyati va oilaviy korxonalardan iborat.

Özbekiston hududida neolit davridayoq H.ning dastlabki muhim tarmoği hisoblangan sopol buyumlar i.ç. va töqimaçilik vujudga keldi (Xorazm vohasidagi Kaltaminor madaniyati, Surxondaryodagi Sopollitepa va b). Mil. av. 2-a.dan boşlab H. mahsulotlari savdosida Buyuk ipak yöli muhim ahamiyatga ega böldi. Örta asrlarda Şarq mamlakatlarida işlab çiqarilgan mahsulotlar (Arab xalifaligida pölat, Örta Osiyo va Hindistonda şoyi, çinni, qoğoz) Yevropa bozorlarida qadrlandi. Hindistonda paxtadan nafis mato, Xitoyda ipak mato töqiydigan dastgohlar vujudga keldi, Xitoy va Örta Osiyoda şişa tayyorlaş texnologiyasi takomillaşa bordi.

9—10-a.larda Örta Osiyoda yirik H. markazlari paydo böldi. Ip mato, gilam (Urganç, Şoş), şoyi (Marv), mis va temirdan yaroğ-aslaha, piçoq tayyorlaş (Farğona), şoyi matolar, şişa mahsulotlari tayyorlaş (Buxoro) avj oldi. 13-a.da möğullar bosqini H. rivojiga zarba berdi. Temuriylar davlatining vujudga kelişi H. rivojiga juda katta ijobiy ta'sir körsatdi.

Örta Osiyoda H.ning barça turlari 20-a.ning 20-y.larigaça saqlandi. buxoro, Samarqand, Qöqon, Xiva, Toşkent kabi şaharlarning i.ç. munosa-batlarida hunarmandlik katta rol öynadi (mas, 19-a.ning 60-y.larida Xivada H.ning 27 turi rivoj topgan, şahardagi bozorlarda hunarmandlarning 556 dökoni bölgan, 80-y.larda şaharda 2528 xöjalik H. bilan şuğullangan).

Özbekistondagi H. çuqur ixtisoslaşgan bölib, özida xilma-xil kasbkorlarni birlaştirgan. Mas, terini qayta işlaş sohasida könçilar, etikdözlar, maxsidözlar, kovuşçilar, egar-jabduqçilar, telpakçilar, pöstinçilar, kamarçilar; töqimaçilik sohasida bözçilar, atlasçilar, gilamçilar, şolça va namatçilar; metallni işlaş sohasida temirçilar, taqaçilar, misgarlar, çilangarlar, zargarlar kabi kasblar bölgan. Bular H.ning tarmoq strukturasini belgilangan.

Şarqdagi musulmon ustaxonalarida bölgani kabi Özbekistonda çevarlik, kaştaçilik bilan ayollar uyda öti-rib şuğullanişgan (q. Kasanaçilik). H.ning ijtimoiy strukturasida usta, xalfa va şogird kabi ijtimoiy toi-falar mavjud bölgan. H.ning içki tartib va qoidalarini uning nizomi sifatidagi «Risolalar» belgilab bergan. Har bir kasbning öz rahnamosi, ya'ni piri va «Risolasi» bölgan, avloddan-avlodga ötuvçi odatlari va udumlariga rioya etilgan. Mas, iş boşlaşdan oldin usta öz pirini yodga olib undan madad söraş, şogirdiga fotiha beriş kabi odatlarga amal qilingan.

Özbekiston Rossiya mustamlakasiga aylangaç, H. metropoliya sanoatining raqobatiga duç kelib, özining ilga-rigi mavqeini yöqotgan bölişiga qaramay, uning köp tarmoqlari saqlanib qoldi, çunki u milliy ehtiyojni qondiradigan tovarlarni, çunon-çi, kiyim-keçak, idiş-tovoq, turli uy-rözğor buyumlari, mayda mehnat qurollarini yaratib, ularni mahalliy bozorga yetkazib berdi. H.ning yaşovçanligini ta'minlaşda çet eldan keltirilgan xom aşyo, materiallar, kiçik uskunalar muhim rol öynadi. Mas, AQŞdan keltirilgan teri böyoğidan foydalanib könçilar amirkon deb nomlangan yupqa çarm işlab çiqara boşladi. Şu munosabat bilan amirkon etik, mahsi va kovuşlar paydo böldi. Germaniyadan «Zinger» firmasining tikuv maşinalari keltirilişi bilan tikuvçilik (çevarlik) keng yoyildi.

20-a.ning 20-y.larida şörolar hokimiyati qaror topişi bilan hunarmandlarning asosiy qismi dastlab artellarga, keyinçalik, z-d, f-kalarga, badiiy buyumlar korxonalariga jalb qilindi. Ularga xom aşyo, material, asbob-uskunalar davlat tomonidan yetkazib beriladigan, yaratilgan mahsulotlar dökonlar va matlubot kooperatsiyasi orqali sotiladigan böldi. Iste'dodli hunarmandlar ijodiy taşkilotlarga qabul qilindi, amaliy bezak san'ati rivojlantirildi (mas, 30-y.larda Toşkentda öquv- i.ç. kombinati taşkil etilib, yoş hunar-mandlar unda ta'lim oldilar, 1968 y.da Buxoroda kandakorlar maktab ustaxonasi, 1978 y.da Qöqonda yoğoç öymakorligi maktab ustaxonasi taşkil topdi).

Özbekiston mustaqillikni qölga kiritgandan söng H. rivojida yangi davr boşlandi, xalq hunarmandçiligi bozor qoidalari zamirida qaytadan tiklandi. Özbekistonda mahalliy sanoat korxonalarining birinçilar qatori xususiylaştirilişi natijasida mayda davlat korxonalari hunar-mandlarning xususiy korxonalariga aylantirildi, yangi H. korxonalari oçildi. H. faqat içki bozorga emas, balki eksportga ham işlay boşladi. H.ning taşkiliy şakli ham özgardi: kiçik oilaviy korxona, yakka tartibdagi mehnat faoliyati şaklida rivojlana bordi. 1995 y. 24—25 okt. da Toşkentda BMTning Özbekistondagi doimiy vakolatxonasi bilan amaliy hamkorlikda Özbekiston xalq ustalari va hunarmandlari 1-Respublika yarmarkasi ötkazildi. 1997 y.da respublika xalq amaliy san'ati va hunarmandlari ustalarining «Usto» ijodiy i.ç. birlaşmasi taşkil topdi. Respublika Prezidentining 1997 yil 31 martidagi «Xalq badiiy hunarmandçiligi va amaliy san'atini yanada rivojlantirişni davlat yöli bilan qöllab-quv-vatlaş çora-tadbirlari töğrisida»gi farmoni va boşqa tadbirlar Özbekistonda H.ning tiklanişi va yanada rivojlanişida, uning unutilgan ba'zi turlarini qayta tiklaşda muhim ahamiyatga ega böldi. Hunarmandlar dastlab Özbekiston Tovar işlab çiqaruvçilar palatasiga, söngra Savdo-sanoat palatasiga kirdilar. Ular maxsus taşkilot — «Hunarmand» Respublika uyuşmasiga birlaştirildi. H. subyektlari Özbekistonda tadbirkorlar, hunarmandlar va fermer xöjaliklarining har yili ötkaziladigan «Taşabbus» respublika körik-tanlo-vida iştirok etadilar. 1996—2005 y.lar mobaynida 10 nafar hunarmand xalq H.ida erişgan yutuqlari uçun «Taşabbus» tanlovining ğolibi deb topildi.

Ld.: Gavrilov M.F., Risolya sartovskix remeslennikov, T., 1912; Razvadovskiy V.N., Ogşt issledovaniya kustarnmx promns-lov v Turkestanskom kraye, T., 1916;Tursu-nov I.O., Iz istorii gorodskogo remesla Severnogo Tadjikistana, Duşanbe, 1974; Kastelskaya Z.D., Iz istorii Turkestans-kogo kraya (1865— 1917), M., 1980; Bulatov S. Özbek xalq amaliy bezak san'ati, T., 1991; Asqarov A., Özbekiston tarixi [eng qadimgi davrlardan 5-a.gaça| T., 1994; Jab-borov I., Antik madaniyat va ma'naviyat xazinasi, T., 1999.

Axmadjon Ölmasov, Nuriddin Musayev, Oybek Ostonov.