Husayn Boyqaro

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 234–236-b. — ziyouz.com

Husayn Boyqaro HUSAYN BOYQARO, Husayniy (töliq nomi Husayn ibn Mirzo Mansur binni Mirzo Boyqaro) (1438— Hirot — 1506) — Xuroson hukmdori (1469—1506), şoir. 15-a. özbek mumtoz adabiyotining namoyandalaridan. Temuriylardan Umarşayx mirzoning evarasi. Onasi Feruzabegim temuriylardan Mironşohning nabirasi. H.B., Bobur ta'riflaganidek, ikki tomonlama uluğ («karim ut-tarafayn») bölgan.

14 yoşda Abulqosim Bobur saroyiga xizmatga kirgan. 1454 y. Abulqosim Boburning Samarqandga — Abu Said Mirzoga qarşi yurişida qatnaşgan. Abulqosim Bobur yengilgaç, sulh tuzib, Hirotga qaytgan. H.B. esa onasining tavsiyasi bilan Abu Said Mirzo saroyida qolgan. Köp ötmay, qamoqqa olingan. Feruzabegim uni qutqarib, Hirotga olib kelgan. Şoh vafot etgaç, H.B. Marv hukmdori Sulton San-jar xizmatiga kirgan va uning qizi

Beka Sultonbegimga uylangan. Sulton Sanjar H.B.ni öz örniga qöyib, Maşhadga yuriş qilgan. Bu orada Marvda H.B.ga qarşi fitna uyuştirilib, u ovga çiqqanda, şahar darvozalari ber-kitib olingan. H.B. 1457 y. qişni Marv bilan Xiva oraliğidagi biyobonda ötkazgan. 1458 y.da 300 kişilik qöşin bilan Sulton Sanjarning yaqinlaridan Bobo Hasan qöşinini yengib, Niso viloyati, söng Astrobodni egal-lagan. 1459 y.da H.B. huzuriga Abdu-razzoq Samarqandiy elçi bölib kelgan. 1460 y.da vaziyat taqozosi bilan H.B. Astrobodni taşlab çiqişga majbur bölgan. Ammo 1461 y. şaharni qayta-rib olgan. Şu yil yoz oxirlarida Hirotga yuriş qilgan. Biroq Abu Said Mirzoga bas kelolmay, orqaga çekingan, buning ustiga, Astroboddan ham mahrum bölgan. Amudaryo orqali Xorazmga ötib, Vazir ş.ga — Mus-tafoxon huzuriga elçi yuborib, Abu Saidga qarşi birgalikda kuraşişga da'vat etgan. Lekin elçi kelgunça, uning oğasi Pir Budoğ bilan kelişib, Mustafoxonga qarşi yuriş qilişgan, lekin Vazir ş.ni ololmay, bitim tuzganlar. H.B. Adoqqa borib, 1461 y. oxirlarigaça öşa yerda qolgan. Adoqda turib, Astrobod, Gurgon va Eronning boşqa tumanlariga hujumlar uyuştirgan, mağlubiyatga uçraganida, şu yerdan panoh topgan. Mustafo zul-miga qarşi kötarilgan isyondan foydalanib, avval Vazirni, 1462 y.da Urganç va Xivani qölga kiritgan. Oradan 1 yil ötmay, Abu Said uni xorazmdan surib çiqargan. 1463—64 y.larda Urganç, Xiva, Hazorasp, Tir-sakni qölga kiritgan. Şu yerda kuç töplab, yana Xurosonga hujum qilgan. Ammo Abu Said qöşinlari Xivani egallaydi. H.B. uni qaytarib oladi. 1467 y.da yana Urgançni egallaydi. Şu yili u özbeklar xoni Abulxayrxondan yordam sörab, Daşti Qipçoqqa boradi. Xon yordam va'da qiladi, lekin betob bölib qolganligi tufay-li, bu va'da amalga oşmaydi. 1469 y. martigaça Xorazm va Buxoro örtasida sarson-sargardon yurgan H.B., Abu Said vafot etgaç, Hirotni egallab, Samarqanddan dösti Alişer Navoiynn maxsus yorliq bilan çaqirib oladi va muhrdorlik vazifasiga tay-inlaydi. Navoiy döstini taxtga çiqişi bilan qutlab, unga «Hiloliya» qasidasini taqdim etgan.

1469—70 y.lar Şohrux mirzoning avlodlaridan Yodgor Muhammad Mirzo va Abu Said Mirzoning öğli Sulton Mahmud Mirzo taxt da'vogarlari sifatida maydonga çiqadilar. Yodgor Mirzoning tarafdorlari, xususan, onasi Poyanda Sultonbegim Hirot içkarisida zimdan iş olib borgan. 1470 y.ning iyulida H.B. qöşin bilan duşmanga qarşi jangga ketganda, poytaxtda sotqin bek va amaldorlar Yodgor Mirzo nomiga xutba öqitganlar. H.B. 1 oydan söng Navoiyning tad-birkorligi bilan Yodgor Mirzoni qölga olib, taxtni qayta egallagan va um-rining oxirigaça hukmdorlik qilgan. Saltanatiga Xorazm, Seyiston, Qan-dahor, Balx, Ğaznadan Domğongaça bölgan yerlar kirgan. Yurak xastaligidan vafot etgan H.B. özi qurdirgan madrasa içidagi maqbaraga dafn etilgan. Hozir maqbara vayron bölgan, qabr va uning ustiga örna-tilgan «Sangi haft qalam» saqlanib qolgan.

H.B. temuriylar orasida ança şijoatli va ma'rifatli, şariatga qat'iy amal qilgan hukmdor bölgan. H.B. Xurosonda hokimiyatni egallagaç, asosiy e'tiborni mamlakatda tinçlik, osoyiştalikni qaror top-tiriş, içki hududiy nizolar, zid-diyatlarni bartaraf etiş va markaziy hokimiyatni mustahkamlaşga qaratgan. U ölkada madaniy-ma'rifiy va obodonçilik işlarini rivojlantirişga alohida rağbat körsatgan: iqtisodiy hayot yuksalib, savdo-sotiq rivojlangan, yuzlab karvonsa-roylar, rabot, köprik, maktab, mad-rasa, masjid, xonaqoh, hammom, tabobatxona, yetimxona, suv havzalari qurilgan, kanallar qazilgan, boğlar barpo etilgan.

H.B. davrida Hirot Şarqning fan, madaniyat, hunarmandçilik rivojlangan yirik markaziga aylangan: turli mamlakatlardan iste'dod sohiblari Hirotga panoh axtarib kelganlar. Til, adabiyot, tarix, tasviriy san'at, xattotlik, kitobat san'-ati, tabobat, handasa, musiqa, qoğoz tayyorlaş, tomoşa san'ati va b. sohalar rivojlangan. Hirot, Maşhad, Marv, Nişopur singari şaharlarda köplab noyob obidalar barpo etilgan. Mahalliy hunarmandlar işlab çiqargan mahsulotlar Xurosondan taşqarida ham maşhur bölgan. H.B., Navoiy va Jomiy köplab iste'dodlarni moddiy va ma'naviy jihatdan qöllab-quvvatlaganlar; öz davrining zabardast şoir, olim, muarrix, musiqaçi, xattot, naqqoşlari xuddi şu zamonda yetişib çiqqanlar va faol ijod qilganlar.

H.B. turkiy tilda yozişni rağbatlantirgan va şunga da'vat qilgan. Özi ham badiiy ijod bilan şuğullanib, «Husayniy» taxallusi bilan şe'rlar yozgan, şe'riyat majlislari taşkil etib, şoirlarga rahnamolik qilgan. Undan bizgaça şe'rlar devoni va navoiyga bağişlangan «Risola» asari yetib kelgan. «Risola» asari 1945 y.da turk olimi Ismoil Hikmat tomonidan topilib, ilmiy muomalaga kiri-tilgan. Şoh şoirning hozirgaça 202 ğazal, Navoiy gazaliga boğlangan 3 muxammas, 6 ruboiy, şuningdek, fors-tojikça 2 ğazal. 1 ruboiy va bir neça baytlari ma'lum. Ğazallarining barçasi ramal bahrida. Lekin ular H.B.ning tab'i baland, didi nozik şoir bölganligini körsatadi. Navoiy «Majolis un-nafois» tazkirasining 8-majlisini töliq H.B. ijo-dida bağişlab, uning devonidagi 164 ğazalning matla'ini keltiradi va u qöllagan badiiy timsollar, şe'riy san'atlar, nozik ma'no va ohorli taşbehlar xususida fikr yuritadi. H.B. ğazallari tilining musiqiyligi va jarangdorligi bilan ajralib turadi.

H.B.dan 14 öğil, 11 qiz qolgan. badiuzzamon Mirzo, Şohğarib Mirzo, Muhammad Husayn, Ibrohim Husayn kabi öğillari badiiy ijod bilan ham şuğullanişgan. Keyinçalik özaro

içki uruşlar, H.B. va saroy amaldorlarining maişatga berilib ketişi oqibatida Xuroson davlati zaiflaşgan. Uning vafotidan söng Hirot şayboniylar tomonidan zabt etilgan (1507).

As..Devon [Risola], T., 1968; Husayn Boy-qaro [Risola], T., 1991; Jamolingdin közum ravşan [Şe'rlar), T., 1991; Devon, T., 1995.

Ad. .Alişer Navoiy, Majolis un-nafois [Mukammal asarlar töplami], 13- j., T., 1998; Zahiriddin Muhammad bobur, Boburnoma, T., 1989; Özbek adabiyoti tarixi, 2-j., T., 1977; Ahmedov B., tarix saboqlari, T., 1994; Buyuk siymolar, allomalar, 2-kitob, T., 1996; Homidiy H., Köhna Şarq darğalari, T., 1999.

Begali Qosimov

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲУСАЙН БОЙҚАРО, Ҳусайний (тўлиқ номи Ҳусайн ибн Мирзо Мансур бинни Мирзо Бойқаро) (1438— Ҳирот — 1506) — Хуросон ҳукмдори (1469—1506), шоир. 15-а. ўзбек мумтоз адабиётининг намояндаларидан. Темурийлардан Умаршайх мирзонинг эвараси. Онаси Ферузабегим темурийлардан Мироншоҳнинг набираси. Ҳ.Б., Бобур таърифлаганидек, икки томонлама улуғ («карим ут-тарафайн») бўлган.

14 ёшда Абулқосим Бобур саройига хизматга кирган. 1454 й. Абулқосим Бобурнинг Самарқандга — Абу Саид Мирзога қарши юришида қатнашган. Абулқосим Бобур енгилгач, сулҳ тузиб, Ҳиротга қайтган. Ҳ.Б. эса онасининг тавсияси билан Абу Саид Мирзо саройида қолган. Кўп ўтмай, қамоққа олинган. Ферузабегим уни қутқариб, Ҳиротга олиб келган. Шоҳ вафот этгач, Ҳ.Б. Марв ҳукмдори Султон Сан-жар хизматига кирган ва унинг қизи

Бека Султонбегимга уйланган. Султон Санжар Ҳ.Б.ни ўз ўрнига қўйиб, Машҳадга юриш қилган. Бу орада Марвда Ҳ.Б.га қарши фитна уюштирилиб, у овга чиққанда, шаҳар дарвозалари бер-китиб олинган. Ҳ.Б. 1457 й. қишни Марв билан Хива оралиғидаги биёбонда ўтказган. 1458 й.да 300 кишилик қўшин билан Султон Санжарнинг яқинларидан Бобо Ҳасан қўшинини енгиб, Нисо вилояти, сўнг Астрободни эгал-лаган. 1459 й.да Ҳ.Б. ҳузурига Абду-раззоқ Самарқандий элчи бўлиб келган. 1460 й.да вазият тақозоси билан Ҳ.Б. Астрободни ташлаб чиқишга мажбур бўлган. Аммо 1461 й. шаҳарни қайта-риб олган. Шу йил ёз охирларида Ҳиротга юриш қилган. Бироқ Абу Саид Мирзога бас келолмай, орқага чекинган, бунинг устига, Астрободдан ҳам маҳрум бўлган. Амударё орқали Хоразмга ўтиб, Вазир ш.га — Мус-тафохон ҳузурига элчи юбориб, Абу Саидга қарши биргаликда курашишга даъват этган. Лекин элчи келгунча, унинг оғаси Пир Будоғ билан келишиб, Мустафохонга қарши юриш қилишган, лекин Вазир ш.ни ололмай, битим тузганлар. Ҳ.Б. Адоққа бориб, 1461 й. охирларигача ўша ерда қолган. Адоқда туриб, Астробод, Гургон ва Эроннинг бошқа туманларига ҳужумлар уюштирган, мағлубиятга учраганида, шу ердан паноҳ топган. Мустафо зул-мига қарши кўтарилган исёндан фойдаланиб, аввал Вазирни, 1462 й.да Урганч ва Хивани қўлга киритган. Орадан 1 йил ўтмай, Абу Саид уни хоразмдан суриб чиқарган. 1463—64 й.ларда Урганч, Хива, Ҳазорасп, Тир-сакни қўлга киритган. Шу ерда куч тўплаб, яна Хуросонга ҳужум қилган. Аммо Абу Саид қўшинлари Хивани эгаллайди. Ҳ.Б. уни қайтариб олади. 1467 й.да яна Урганчни эгаллайди. Шу йили у ўзбеклар хони Абулхайрхондан ёрдам сўраб, Дашти Қипчоққа боради. Хон ёрдам ваъда қилади, лекин бетоб бўлиб қолганлиги туфай-ли, бу ваъда амалга ошмайди. 1469 й. мартигача Хоразм ва Бухоро ўртасида сарсон-саргардон юрган Ҳ.Б., Абу Саид вафот этгач, Ҳиротни эгаллаб, Самарқанддан дўсти Алишер Навоийнн махсус ёрлиқ билан чақириб олади ва муҳрдорлик вазифасига тай-инлайди. Навоий дўстини тахтга чиқиши билан қутлаб, унга «Ҳилолия» қасидасини тақдим этган.

1469—70 й.лар Шоҳрух мирзонинг авлодларидан Ёдгор Муҳаммад Мирзо ва Абу Саид Мирзонинг ўғли Султон Маҳмуд Мирзо тахт даъвогарлари сифатида майдонга чиқадилар. Ёдгор Мирзонинг тарафдорлари, хусусан, онаси Поянда Султонбегим Ҳирот ичкарисида зимдан иш олиб борган. 1470 й.нинг июлида Ҳ.Б. қўшин билан душманга қарши жангга кетганда, пойтахтда сотқин бек ва амалдорлар Ёдгор Мирзо номига хутба ўқитганлар. Ҳ.Б. 1 ойдан сўнг Навоийнинг тад-биркорлиги билан Ёдгор Мирзони қўлга олиб, тахтни қайта эгаллаган ва ум-рининг охиригача ҳукмдорлик қилган. Салтанатига Хоразм, Сейистон, Қан-даҳор, Балх, Ғазнадан Домғонгача бўлган ерлар кирган. Юрак хасталигидан вафот этган Ҳ.Б. ўзи қурдирган мадраса ичидаги мақбарага дафн этилган. Ҳозир мақбара вайрон бўлган, қабр ва унинг устига ўрна-тилган «Санги ҳафт қалам» сақланиб қолган.

Ҳ.Б. темурийлар орасида анча шижоатли ва маърифатли, шариатга қатъий амал қилган ҳукмдор бўлган. Ҳ.Б. Хуросонда ҳокимиятни эгаллагач, асосий эътиборни мамлакатда тинчлик, осойишталикни қарор топ-тириш, ички ҳудудий низолар, зид-диятларни бартараф этиш ва марказий ҳокимиятни мустаҳкамлашга қаратган. У ўлкада маданий-маърифий ва ободончилик ишларини ривожлантиришга алоҳида рағбат кўрсатган: иқтисодий ҳаёт юксалиб, савдо-сотиқ ривожланган, юзлаб карвонса-ройлар, работ, кўприк, мактаб, мад-раса, масжид, хонақоҳ, ҳаммом, табобатхона, етимхона, сув ҳавзалари қурилган, каналлар қазилган, боғлар барпо этилган.

Ҳ.Б. даврида Ҳирот Шарқнинг фан, маданият, ҳунармандчилик ривожланган йирик марказига айланган: турли мамлакатлардан истеъдод соҳиблари Ҳиротга паноҳ ахтариб келганлар. Тил, адабиёт, тарих, тасвирий санъат, хаттотлик, китобат санъ-ати, табобат, ҳандаса, мусиқа, қоғоз тайёрлаш, томоша санъати ва б. соҳалар ривожланган. Ҳирот, Машҳад, Марв, Нишопур сингари шаҳарларда кўплаб ноёб обидалар барпо этилган. Маҳаллий ҳунармандлар ишлаб чиқарган маҳсулотлар Хуросондан ташқарида ҳам машҳур бўлган. Ҳ.Б., Навоий ва Жомий кўплаб истеъдодларни моддий ва маънавий жиҳатдан қўллаб-қувватлаганлар; ўз даврининг забардаст шоир, олим, муаррих, мусиқачи, хаттот, наққошлари худди шу замонда етишиб чиққанлар ва фаол ижод қилганлар.

Ҳ.Б. туркий тилда ёзишни рағбатлантирган ва шунга даъват қилган. Ўзи ҳам бадиий ижод билан шуғулланиб, «Ҳусайний» тахаллуси билан шеърлар ёзган, шеърият мажлислари ташкил этиб, шоирларга раҳнамолик қилган. Ундан бизгача шеърлар девони ва навоийга бағишланган «Рисола» асари етиб келган. «Рисола» асари 1945 й.да турк олими Исмоил Ҳикмат томонидан топилиб, илмий муомалага кири-тилган. Шоҳ шоирнинг ҳозиргача 202 ғазал, Навоий газалига боғланган 3 мухаммас, 6 рубоий, шунингдек, форс-тожикча 2 ғазал. 1 рубоий ва бир неча байтлари маълум. Ғазалларининг барчаси рамал баҳрида. Лекин улар Ҳ.Б.нинг табъи баланд, диди нозик шоир бўлганлигини кўрсатади. Навоий «Мажолис ун-нафоис» тазкирасининг 8-мажлисини тўлиқ Ҳ.Б. ижо-дида бағишлаб, унинг девонидаги 164 ғазалнинг матлаъини келтиради ва у қўллаган бадиий тимсоллар, шеърий санъатлар, нозик маъно ва оҳорли ташбеҳлар хусусида фикр юритади. Ҳ.Б. ғазаллари тилининг мусиқийлиги ва жарангдорлиги билан ажралиб туради.

Ҳ.Б.дан 14 ўғил, 11 қиз қолган. бадиуззамон Мирзо, Шоҳғариб Мирзо, Муҳаммад Ҳусайн, Иброҳим Ҳусайн каби ўғиллари бадиий ижод билан ҳам шуғулланишган. Кейинчалик ўзаро

ички урушлар, Ҳ.Б. ва сарой амалдорларининг маишатга берилиб кетиши оқибатида Хуросон давлати заифлашган. Унинг вафотидан сўнг Ҳирот шайбонийлар томонидан забт этилган (1507).

Ас..Девон [Рисола], Т., 1968; Ҳусайн Бой-қаро [Рисола], Т., 1991; Жамолингдин кўзум равшан [Шеърлар), Т., 1991; Девон, Т., 1995.

Ад. .Алишер Навоий, Мажолис ун-нафоис [Мукаммал асарлар тўплами], 13- ж., Т., 1998; Заҳириддин Муҳаммад бобур, Бобурнома, Т., 1989; Ўзбек адабиёти тарихи, 2-ж., Т., 1977; Аҳмедов Б., тарих сабоқлари, Т., 1994; Буюк сиймолар, алломалар, 2-китоб, Т., 1996; Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқ дарғалари, Т., 1999.

Бегали Қосимов

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.