Husaynxon Niyoziy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239-b. — ziyouz.com
Husaynxon Niyoziy (taxallusi; asl familiyasi Niyozov) (1895, Andi-jon — 1947.29.4, Magadan) — öqituv-çi, ratsionalizator, şoir. Eski maktab va madrasada tahsil olgan (1905— 17). Fizikaga qiziqib, sirka, mis va rux plastinkalaridan galvanik bata-reyalar yasab, elektr qönğiroqlari va çiroqlarini işga solgan. Galvanik elementlar tuziş va muşaklar yasab, olov bilan öynaş havasi uning amaliy kimyo bilan ham şuğullanişiga sababçi bölgan. 1916 y.dan Andijondagi maktablar va qisqa muddatli ta'lim-tarbiya kurslarida fizika va tabiiyot fanlaridan dars bergan (1917—23). 1923 y. oxirida Toşkentga köçib kelib, Markaziy tabiiyot lab.ning fizika kabineti rahbari (1924—35), muzofot ped. texnikumi (1925 — 26), ölka xotin-qizlar bilim yurti (1926— 30), Narimonov nomidagi ta'lim va tarbiya texnikumi (1928) hamda sanoat pedagogika texnikumida (1930—32) fizika öqituvçisi bölib işlagan. Toşkent xotin-qizlar ped. texniku-mi, keçki ta'lim-tarbiya in-ti va Pokrovskiy nomidagi keçki işçilar f-tining asos guruxlarida fizika va kimyo fanlaridan dars bergan (1932— 36). «Hikmat va kimyo darsli-gi» (1922), «Kimyo darsligi» (1926), «Fizikadan boşlanğiç musohabalar» (1927), «Kimyo» (1929), «Fizika ter-minlari» (1931) darslik va öquv qöllanmalari muallifi («Tuproq va öğit», «Fizika luğati» kitoblari qölyozma holida bölib, e'lon qilinmay qolgan).
H.N. özbek mumtoz şoirlariga ergaşib, ğazallar yozgan. Uning erksevarlik va vatanparvarlik ruhidagi aşulasi Andijondagi «milliy ittihodçilar»ning madhiyasi bölgan.
H.N. 1919 y.da Andijonda tuzilgan «Milliy ittihod» taşkilotiga a'zo bölib kirgan, keyin esa taşkilotga rahbar bölib qolgan. Taşkilot 1922 y.da tor-mor etilgaç, H.N. taşkilotning boşqa faollari bilan birga 1923 y.da qamoqqa olingan va sovet davlatiga qarşi amaliy harakat olib bormaganligi sababli 10 oydan keyin ozod etilgan. Ammo H.N. 1938 y. 8 avg. da öşa «ayblar»i uçun yana qamoqqa olinib, oliy jazoga hukm qilingan. Mahbusning ölim kamerasidan afv sörab yozgan ari-zasiga 1942 y. 31 yanv.da rad javobi berilgan. Biroq, keyinçalik mahbus jazo muddatini ötaş uçun Magadandagi lagerlardan biriga yuborilgan va öşa yerda vafot etgan.
Ad.: Husaynxon Niyoziy — xalq professori, T., 2001; Şamsutd i nov R., Istiq-lol yölida şahid ketganlar, T., 2001.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲУСАЙНХОН НИЁЗИЙ (тахаллуси; асл фамилияси Ниёзов) (1895, Анди-жон — 1947.29.4, Магадан) — ўқитув-чи, рационализатор, шоир. Эски мактаб ва мадрасада таҳсил олган (1905— 17). Физикага қизиқиб, сирка, мис ва рух пластинкаларидан гальваник бата-реялар ясаб, электр қўнғироқлари ва чироқларини ишга солган. Гальваник элементлар тузиш ва мушаклар ясаб, олов билан ўйнаш ҳаваси унинг амалий кимё билан ҳам шуғулланишига сабабчи бўлган. 1916 й.дан Андижондаги мактаблар ва қисқа муддатли таълим-тарбия курсларида физика ва табииёт фанларидан дарс берган (1917—23). 1923 й. охирида Тошкентга кўчиб келиб, Марказий табииёт лаб.нинг физика кабинети раҳбари (1924—35), музофот пед. техникуми (1925 — 26), ўлка хотин-қизлар билим юрти (1926— 30), Наримонов номидаги таълим ва тарбия техникуми (1928) ҳамда саноат педагогика техникумида (1930—32) физика ўқитувчиси бўлиб ишлаган. Тошкент хотин-қизлар пед. технику-ми, кечки таълим-тарбия ин-ти ва Покровский номидаги кечки ишчилар ф-тининг асос гурухларида физика ва кимё фанларидан дарс берган (1932— 36). «Ҳикмат ва кимё дарсли-ги» (1922), «Кимё дарслиги» (1926), «Физикадан бошланғич мусоҳабалар» (1927), «Кимё» (1929), «Физика тер-минлари» (1931) дарслик ва ўқув қўлланмалари муаллифи («Тупроқ ва ўғит», «Физика луғати» китоблари қўлёзма ҳолида бўлиб, эълон қилинмай қолган).
Ҳ.Н. ўзбек мумтоз шоирларига эргашиб, ғазаллар ёзган. Унинг эрксеварлик ва ватанпарварлик руҳидаги ашуласи Андижондаги «миллий иттиҳодчилар»нинг мадҳияси бўлган.
Ҳ.Н. 1919 й.да Андижонда тузилган «Миллий иттиҳод» ташкилотига аъзо бўлиб кирган, кейин эса ташкилотга раҳбар бўлиб қолган. Ташкилот 1922 й.да тор-мор этилгач, Ҳ.Н. ташкилотнинг бошқа фаоллари билан бирга 1923 й.да қамоққа олинган ва совет давлатига қарши амалий ҳаракат олиб бормаганлиги сабабли 10 ойдан кейин озод этилган. Аммо Ҳ.Н. 1938 й. 8 авг. да ўша «айблар»и учун яна қамоққа олиниб, олий жазога ҳукм қилинган. Маҳбуснинг ўлим камерасидан афв сўраб ёзган ари-засига 1942 й. 31 янв.да рад жавоби берилган. Бироқ, кейинчалик маҳбус жазо муддатини ўташ учун Магадандаги лагерлардан бирига юборилган ва ўша ерда вафот этган.
Ад.: Ҳусайнхон Ниёзий — халқ профессори, Т., 2001; Шамсутд и нов Р., Истиқ-лол йўлида шаҳид кетганлар, Т., 2001.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.