Ibn Abd Rabbihi

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–4-b. — ziyouz.com

Ibn Abd Rabbihi IBN ABD RABBIHI, Abu Umar Ahmad ibn Muhammad (860.28.11 — Qurtuba — 940.1.3) — arab şoiri, tarixçisi. Arab mumtoz şe'riyatining barça janrlarida ijod etgan. U haqidagi ma'lumot Saolibiyning tazkirasida keltiriladi. I. A. R. ning «Al-Mumahhisot» («Tozalovçilar») asarida köpgina şe'r va qasidalar jamlangan. U 7—8-a. arab adabiyoti tarixiga oid 25 bobdan iborat «al-Iqd alfarid» («Nodir marjon») nomli tazkira tuzgan. Undan joy olgan arablarning qad. urf-odatlari va tarixiga oid ayrim ma'lumotlar «Islomgaça bölgan arab tarixi haqida xabarlar» nomi b-n Parijda 3 marta naşr etilgan (1836, 1837, 1838).

IBN al-ARABIY Abu Bakr Muhammad (taxallusi; Şayx al-Akbar «Buyuk Şayx») (1165.7.8, Mursiya, Ispaniya — 1240.16.11, Damaşq) — arab mutafakkiri va şoiri, sufiylikning közga köringan namoyandasi. Falsafiy dunyoqaraşiga vaxdat ul-vujud ta'limoti xos bölib, hamma narsaning yagona asosi ilohiy substansiya (ruh, ideya) dir, deb hisoblaydi. Sufiy sifatida Allohni oliy, mutlaq haqiqat holda anglaş va unga köngilni poklaş orqali erişişni tan olgan. Uning «al-Futuhot al-Makkiyya» («Makka ğalabalari»), «Fusus alhikam» («Hikmatlar durdonasi»), «Kitob as-sab'a» («Yetti hikmat kitobi»), «Mafotih al-ğayb» («Ğayb kalitlari»), «Kitob alhaq» («Haqiqat kitobi») kabi 400 ga yaqin asari bor.

IBN al-ASIR Izzuddin Abulhasan Ali (1160, Jazirat ibn Umar, Suriya — 1234, Mosul) — arab tarixçisi. Iroqning Mosul va Bağdod ş. lari madrasalarida tahsil körgan, söng ilm talabida Şom (Suriya) ga safar qilgan. U yerdan qaytgaç, butun umrini uzlatda tarixga doir asarlar yoziş b-n ötkazgan. Eng yirik va muhim asari — «Alkomil fitta'rix» (Tarix böyiça mukammal asar») bölib, u 12 jilddan iborat. Unda Islom olamida insoniyat tarixining ilk davrlaridan 1230 i. gaça bölgan voqealar, xususan, Huroson va Movarounnahrning 12-a. va 13-a. iing 1-çoragidagi tarixi yilma-yil bayon qilingan. Asarning möğullar is-tilosiga bağişlangan sönggi jildlari qimmatli manba hisoblanadi. Bu asarning tanqidiy matni Leyden (1851-76) va Misr (1873) da naşr etilgan. Ogahiy uni özbek tiliga tarjima qilgan. I.al-A. «Tarix atabikat al-Mavsil» («Mosul otabeklari tarixi»), «Usd ulğoba fiy ma'rifat ahvol is-sahoba» («Sahobalar ahvolini biliş xususidagi örmon şerlari yangliğ qudratli kitob») nomli asarlar ham yaratgan.

IBN al-BAYTOR, Ziyouddin ibn Abdullo ibn Muhammad al-Maloqiy (? — 1248, Damaşq) — örta asr botanigi (nabotiy), farmakologi. Nabotot ilmini örganib, Yunoniston va Misrga sayohat qilgan. Misr ösimlikşunoslari raisi qilib tayinlangan. Dorivor ösimliklar haqida arab tilidagi «Kitob ul-muğni fil-adviyat il-mufrad» («Nodir dorilar kitobi») va «Al-Mufradot, aladviya val-ağziya» («Dorivor ösimliklar, dorilar va taomlar») asarlari bizgaça yetib kelgan. Ularni yozişda Dioskarid, Galen, Ibn Sino va b. olimlarning asarlaridan foydalangan. Jumladan, Ibn Sinoning «Yurak dorilari» risolasidagi barça oddiy dorilarni (65 ta) öz asariga kiritgan, ba'zi oddiy yurak dorilarini Ibn Sino kaşf etganligini yozadi.

IBN al-MU'TAZZ, Abulabbos Abdulloh ibn Muhammad (861.1.11 - Bağdod - 908.19.2) - arab şoiri, tilşunos. Abbosiy xalifalardan al-Mu'tazz ibn Mutavakkilning ögli. I. al.-M. özining lirikasi b-n arab şe'riyatini rivojlantiradi, adabiyotga oid risolalar yozadi. U al-Mu'tazid xalifaligiga bağişlab masnaviy uslubida asar yozgan. «Kitob ul-adab» («Xuşfe'llik xaqida kitob», «Fusul ut-tamosil fi taboşir is-surur» («Şodlik tongini muqoyasa qiliş darajalari») kabi asarlari arab adabiyoti tarixini örganişda muhim manba hisoblanadi. «Kitob ul-badi'» («Yangi uslub haqida kitob») asari Yaqin Şarqda şe'riyat haqidagi fanga asos böldi.

IBN al-MUQAFFA, Abu Muhammad Abdulloh (islom qabul qilingunça davrdagi forsça ismşarifi — Rözbex ibn Dadoye) (720—759, Basra) — yozuvçi, tarjimon. Asli fors bölib, umrining köp qismi Basrada ötgan. U turli amir va hokimlar saroyida mirza bölib işlagan. Axloqiy-tarbiyaviy mavzuda «Al-adab ul-kabir» («Katta işlarni bajariş odobi») va «Al-adab us-sağir» («Kiçik işlarni bajariş odobi») kabi asarlar yaratgan. Aristotelnnng «Kategoriyalar», «Analitika» asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Maşhur «Kalila va Dimna»th qad. paxlaviy tilidan arab tiliga tarjimasi tufayli bu asar jahon adabiyotidan örin olgan. Qad. fors qahramonlik hikoyalari töplami — «Hokimlar haqida kitob» ni arab tiliga tarjima qilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИБН АБД РАББИҲИ, Абу Умар Аҳмад ибн Муҳаммад (860.28.11 — Қуртуба — 940.1.3) — араб шоири, тарихчиси. Араб мумтоз шеъриятининг барча жанрларида ижод этган. У ҳақидаги маълумот Саолибийнинг тазкирасида келтирилади. И. А. Р. нинг «Ал-Мумаҳҳисот» («Тозаловчилар») асарида кўпгина шеър ва қасидалар жамланган. У 7—8-а. араб адабиёти тарихига оид 25 бобдан иборат «ал-Иқд алфарид» («Нодир маржон») номли тазкира тузган. Ундан жой олган арабларнинг қад. урф-одатлари ва тарихига оид айрим маълумотлар «Исломгача бўлган араб тарихи ҳақида хабарлар» номи б-н Парижда 3 марта нашр этилган (1836, 1837, 1838).

ИБН ал-АРАБИЙ Абу Бакр Муҳаммад (тахаллуси; Шайх ал-Акбар «Буюк Шайх») (1165.7.8, Мурсия, Испания — 1240.16.11, Дамашқ) — араб мутафаккири ва шоири, суфийликнинг кўзга кўринган намояндаси. Фалсафий дунёқарашига вахдат ул-вужуд таълимоти хос бўлиб, ҳамма нарсанинг ягона асоси илоҳий субстанция (руҳ, идея) дир, деб ҳисоблайди. Суфий сифатида Аллоҳни олий, мутлақ ҳақиқат ҳолда англаш ва унга кўнгилни поклаш орқали эришишни тан олган. Унинг «ал-Футуҳот ал-Маккиййа» («Макка ғалабалари»), «Фусус алҳикам» («Ҳикматлар дурдонаси»), «Китоб ас-сабъа» («Етти ҳикмат китоби»), «Мафотиҳ ал-ғайб» («Ғайб калитлари»), «Китоб алҳақ» («Ҳақиқат китоби») каби 400 га яқин асари бор.

ИБН ал-АСИР Иззуддин Абулҳасан Али (1160, Жазират ибн Умар, Сурия — 1234, Мосул) — араб тарихчиси. Ироқнинг Мосул ва Бағдод ш. лари мадрасаларида таҳсил кўрган, сўнг илм талабида Шом (Сурия) га сафар қилган. У ердан қайтгач, бутун умрини узлатда тарихга доир асарлар ёзиш б-н ўтказган. Энг йирик ва муҳим асари — «Алкомил фиттаърих» (Тарих бўйича мукаммал асар») бўлиб, у 12 жилддан иборат. Унда Ислом оламида инсоният тарихининг илк даврларидан 1230 и. гача бўлган воқеалар, хусусан, Ҳуросон ва Мовароуннаҳрнинг 12-а. ва 13-а. иинг 1-чорагидаги тарихи йилма-йил баён қилинган. Асарнинг мўғуллар ис-тилосига бағишланган сўнгги жилдлари қимматли манба ҳисобланади. Бу асарнинг танқидий матни Лейден (1851-76) ва Миср (1873) да нашр этилган. Огаҳий уни ўзбек тилига таржима қилган. И.ал-А. «Тарих атабикат ал-Мавсил» («Мосул отабеклари тарихи»), «Усд улғоба фий маърифат аҳвол ис-саҳоба» («Саҳобалар аҳволини билиш хусусидаги ўрмон шерлари янглиғ қудратли китоб») номли асарлар ҳам яратган.

ИБН ал-БАЙТОР, Зиёуддин ибн Абдулло ибн Муҳаммад ал-Малоқий (? — 1248, Дамашқ) — ўрта аср ботаниги (наботий), фармакологи. Наботот илмини ўрганиб, Юнонистон ва Мисрга саёҳат қилган. Миср ўсимликшунослари раиси қилиб тайинланган. Доривор ўсимликлар ҳақида араб тилидаги «Китоб ул-муғни фил-адвият ил-муфрад» («Нодир дорилар китоби») ва «Ал-Муфрадот, аладвия вал-ағзия» («Доривор ўсимликлар, дорилар ва таомлар») асарлари бизгача етиб келган. Уларни ёзишда Диоскарид, Гален, Ибн Сино ва б. олимларнинг асарларидан фойдаланган. Жумладан, Ибн Синонинг «Юрак дорилари» рисоласидаги барча оддий дориларни (65 та) ўз асарига киритган, баъзи оддий юрак дориларини Ибн Сино кашф этганлигини ёзади.

ИБН ал-МУЪТАЗЗ, Абулаббос Абдуллоҳ ибн Муҳаммад (861.1.11 - Бағдод - 908.19.2) - араб шоири, тилшунос. Аббосий халифалардан ал-Муътазз ибн Мутаваккилнинг ўгли. И. ал.-М. ўзининг лирикаси б-н араб шеъриятини ривожлантиради, адабиётга оид рисолалар ёзади. У ал-Муътазид халифалигига бағишлаб маснавий услубида асар ёзган. «Китоб ул-адаб» («Хушфеъллик хақида китоб», «Фусул ут-тамосил фи табошир ис-сурур» («Шодлик тонгини муқояса қилиш даражалари») каби асарлари араб адабиёти тарихини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади. «Китоб ул-бадиъ» («Янги услуб ҳақида китоб») асари Яқин Шарқда шеърият ҳақидаги фанга асос бўлди.

ИБН ал-МУҚАФФА, Абу Муҳаммад Абдуллоҳ (ислом қабул қилингунча даврдаги форсча исмшарифи — Рўзбех ибн Дадое) (720—759, Басра) — ёзувчи, таржимон. Асли форс бўлиб, умрининг кўп қисми Басрада ўтган. У турли амир ва ҳокимлар саройида мирза бўлиб ишлаган. Ахлоқий-тарбиявий мавзуда «Ал-адаб ул-кабир» («Катта ишларни бажариш одоби») ва «Ал-адаб ус-сағир» («Кичик ишларни бажариш одоби») каби асарлар яратган. Аристотелнннг «Категориялар», «Аналитика» асарларини араб тилига таржима қилган. Машҳур «Калила ва Димна»тҳ қад. пахлавий тилидан араб тилига таржимаси туфайли бу асар жаҳон адабиётидан ўрин олган. Қад. форс қаҳрамонлик ҳикоялари тўплами — «Ҳокимлар ҳақида китоб» ни араб тилига таржима қилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.