Iç ketişi

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 409–410-b. — ziyouz.com

Iç ketişi IÇ KETIŞI, iç surişi, diareya — tez-tez iç kelişi b-n keçadigan içak kasalligi, içak şilliq qava-tining yalliğlanişi, içakning harakati, oziq moddalarni söriş va şira çiqariş funksiyalari buzilişi natijasida kelib çiqadi. I k. ga köpinça ingiçka yoki yöğon içakdagi yalliğlaniş (kolit) jarayonlari sabab böladi. Me'da va me'da osti bezi faoliya-tining buzilişi (axiliya, pankreatit), avitaminozlar, surunkali zaharlanişlar, nerv regulyatsiyasining izdan çiqişi va b. ham I.k. ga sabab bölişi mumkin. Içak peristaltikasi (harakati) kuçayganda iç suyulib, tez-tez keladi, çunki içakdagi suyuqlik tez harakatlanadi va qonga sörilib ulgurmaydi. Kişi haddan taşqari hayajonlanganda yoki qörqqanda, şuningdek, içak peristaltikasini kuçaytiradigan ovqat (sabzavot, höl meva, kepakli non va h. k.) kup yeyilganda iç ketadi. Ba'zan me'dada ovqat yetarli hazm bölmaganda, mas, me'da osti bezi va jigarning sekret (şira, ut) i.ç. funksiyasi buzilganda ovqat tuzuk hazm bulmay, iç surişi mumkin.

Turli mikroorganizmlar (mas, dizenteriya, xelikobakter pilori, içak tayoqçalari mikroblari) va ularning toksinlari (zaharlari) ta'sirida içaklar, ayniqsa, ingiçka içak şilliq pardasi yalliğlanib, köpinça I.k. ga sabab böladi (q. Enterit). I.k. alohida kasallik bölmay, dizenteriya, ovqatdan böladigan toksikoinfeksiyalar, iç terlama, paratif, vabo, surunkali içak yalliğlanişi (surunkali enterokolit, kolit) kabi bir qator kasalliklar belgisidir. Şu bois iç ketganda darhol vraçga murojaat kiliş kerak. Içak yalliğlanganda goh bijğiş (açiş), goh çiriş (sasiş) jarayoni kuçayadi, mas, ingiçka içak yalliğlanganda bijğiş, yuğon içak yalliğlanganda çiriş ustun buladi. I. k.ning davosi va parhezi ham şunga qarab belgilanadi.

Mişyak, simob, kislota, işqor kabilardan zaharlanişda, şuningdek, ba'zi sabablarga kura organizmda hosil bölib, unda unlaşib qolgan endogen toksinlardan zaharlanişda I.k. mumkin (mas, uremiyada I.k.) Gijjalar ham içakni yalliğlantirib, iç surişi mumkin (bolalardagi I.k. haqida q. Bolalar dispepsiyasi).

I.k.ni töğri davolaş uçun uning sabablarini biliş va ularni bartaraf qiliş kerak. I. k.ning xiliga va sababiga qarab parhez qilişning ahamiyati katta. Mas, içakda bijğiş jarayoni ustun bölsa, uglevodli ovqatlar (mas, xamir ovqat, şirinlik) çeklanib, asosan, oqsilli ovqat (tvorog, tuxum, guşt yoki baliq) buyuriladi, çiriş jarayoni ustun bölsa, oqsilli ovqat (ayniqsa göşt, tuxum) örniga uglevodli ovqat (şirinlik, pişirib ezilgan sabzavot), höl meva, şovla, şirguruç, şirqovoq va ş.k. ovqatlar buyuriladi. Dorilar va parhez haqida vraçdan maslahat oliş ke-rak.

Oldini oliş. Tartib b-n töğri ovqatlaniş (ovqatni har kuni ma'lum soatlarda, şoşmasdan, meyorida yeyiş), oziq-ovqatni buzilişi va ay-nişidan saqlaş, ovqatni yaxşilab pişiriş muhim. Hayajonlaniş, qörqişdan kelib çiqadigan (nevrogen) I.k.ning oldini oliş uçun nerv sistemasini çiniqtiriş kerak. Me'da faoliyatining buzilişidan kelib çiqadigan I.k.ning oldini oliş uçun me'da kasalliklarini davolatiş va oldini oliş zarur. Qöl, idiş-tovoqni toza tutiş, oğrigan tişni öz vaqtida davolatiş kabi şaxsiy profilaktika çoralari köriladi.

Ad.: Qosimov E. Y. va b., Içki kasalliklar propedevtikasi. T., 1996; Yöldoşev K. Y. va b., Xronik kolitlar va yöğon içak diskineziyalari, T., 1989.

Q.: Enterit

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИЧ КЕТИШИ, ич суриши, диарея — тез-тез ич келиши б-н кечадиган ичак касаллиги, ичак шиллиқ қава-тининг яллиғланиши, ичакнинг ҳаракати, озиқ моддаларни сўриш ва шира чиқариш функциялари бузилиши натижасида келиб чиқади. И к. га кўпинча ингичка ёки йўғон ичакдаги яллиғланиш (колит) жараёнлари сабаб бўлади. Меъда ва меъда ости бези фаолия-тининг бузилиши (ахилия, панкреатит), авитаминозлар, сурункали заҳарланишлар, нерв регуляциясининг издан чиқиши ва б. ҳам И.к. га сабаб бўлиши мумкин. Ичак перистальтикаси (ҳаракати) кучайганда ич суюлиб, тез-тез келади, чунки ичакдаги суюқлик тез ҳаракатланади ва қонга сўрилиб улгурмайди. Киши ҳаддан ташқари ҳаяжонланганда ёки қўрққанда, шунингдек, ичак перистальтикасини кучайтирадиган овқат (сабзавот, ҳўл мева, кепакли нон ва ҳ. к.) куп ейилганда ич кетади. Баъзан меъдада овқат етарли ҳазм бўлмаганда, мас, меъда ости бези ва жигарнинг секрет (шира, ут) и.ч. функцияси бузилганда овқат тузук ҳазм булмай, ич суриши мумкин.

Турли микроорганизмлар (мас, дизентерия, хеликобактер пилори, ичак таёқчалари микроблари) ва уларнинг токсинлари (заҳарлари) таъсирида ичаклар, айниқса, ингичка ичак шиллиқ пардаси яллиғланиб, кўпинча И.к. га сабаб бўлади (қ. Энтерит). И.к. алоҳида касаллик бўлмай, дизентерия, овқатдан бўладиган токсикоинфекциялар, ич терлама, паратиф, вабо, сурункали ичак яллиғланиши (сурункали энтероколит, колит) каби бир қатор касалликлар белгисидир. Шу боис ич кетганда дарҳол врачга мурожаат килиш керак. Ичак яллиғланганда гоҳ бижғиш (ачиш), гоҳ чириш (сасиш) жараёни кучаяди, мас, ингичка ичак яллиғланганда бижғиш, йуғон ичак яллиғланганда чириш устун булади. И. к.нинг давоси ва парҳези ҳам шунга қараб белгиланади.

Мишьяк, симоб, кислота, ишқор кабилардан заҳарланишда, шунингдек, баъзи сабабларга кура организмда ҳосил бўлиб, унда унлашиб қолган эндоген токсинлардан заҳарланишда И.к. мумкин (мас, уремияда И.к.) Гижжалар ҳам ичакни яллиғлантириб, ич суриши мумкин (болалардаги И.к. ҳақида қ. Болалар диспепсияси).

И.к.ни тўғри даволаш учун унинг сабабларини билиш ва уларни бартараф қилиш керак. И. к.нинг хилига ва сабабига қараб парҳез қилишнинг аҳамияти катта. Мас, ичакда бижғиш жараёни устун бўлса, углеводли овқатлар (мас, хамир овқат, ширинлик) чекланиб, асосан, оқсилли овқат (творог, тухум, гушт ёки балиқ) буюрилади, чириш жараёни устун бўлса, оқсилли овқат (айниқса гўшт, тухум) ўрнига углеводли овқат (ширинлик, пишириб эзилган сабзавот), ҳўл мева, шовла, ширгуруч, ширқовоқ ва ш.к. овқатлар буюрилади. Дорилар ва парҳез ҳақида врачдан маслаҳат олиш ке-рак.

Олдини олиш. Тартиб б-н тўғри овқатланиш (овқатни ҳар куни маълум соатларда, шошмасдан, меъёрида ейиш), озиқ-овқатни бузилиши ва ай-нишидан сақлаш, овқатни яхшилаб пишириш муҳим. Ҳаяжонланиш, қўрқишдан келиб чиқадиган (невроген) И.к.нинг олдини олиш учун нерв системасини чиниқтириш керак. Меъда фаолиятининг бузилишидан келиб чиқадиган И.к.нинг олдини олиш учун меъда касалликларини даволатиш ва олдини олиш зарур. Қўл, идиш-товоқни тоза тутиш, оғриган тишни ўз вақтида даволатиш каби шахсий профилактика чоралари кўрилади.

Ад.: Қосимов Э. Й. ва б., Ички касалликлар пропедевтикаси. Т., 1996; Йўлдошев К. Й. ва б., Хроник колитлар ва йўғон ичак дискинезиялари, Т., 1989.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.