Iç terlama
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 410–412-b. — ziyouz.com
Iç terlama IÇ TERLAMA, qorin tifi — ötkir yuqumli kasalliklardan biri; bunda bemor isitmalaydi, içi buziladi va badaniga toşma toşadi. I.t. mikrobi (harakatçan tayoqça)ni nemis olimi K. Ebert kaşf etgan, şuning uçun Ebert tayoqçasi deb qam ataladi.
I.t. butun yer yuzida uçraydi va ma'lum şaroitda epidemiya tusini oladi. Aholining sanitariya-maişiy şaro-iti kasallikning tarqalişida hal qiluvçi rol öynaydi. Sanitariya madaniyati past mamlakatlarda I.t. keng tarkaladi.
Hayvonlar I.t. b-n oğrimaydi. Odam I. t.ga juda moyil. Bemor kasallik davrida, ba'zan soğaygandan keyin ham mikroblarini najas (ba'zan siydik) b-n çiqaradi. Bakteriya taşuvçilik deyiladigan bu holat kasallikning tarqalişida ma'lum rol öynaydi. I.t. b-n oğrigan kişilar tuzalgandan keyin, ularning örta hisobda 3—5% i 3 oygaça, ba'zan bir neça yillab bakteriya taşuvçi bölib qolişi mumkin. Bemor yoki bakteriya taşuvçi çiqargan I.t. mikroblari taşqi muhitda (suv, tuproq, oziq-ovqat va b.) t-ra, namlikka, oftob bor-yöqligiga qarab bir qança vaqt tirik turadi. Ariq, hovuz, dare suvining ifloslanişi, şuningdek, sabzavot, höl meva, sut va b. ovqatlarga paşşa qönişi I.t. yuqişiga sabab bölişi mumkin (paşşa bemor yoki bakteriya taşuvçining najasiga qönib, uning zarralarini xartumi va oyoklariga ilaştirib ketadi). I.t. mikroblari oziq-ovqatga iflos qöldan, sabzavotga najas b-n öğitlangan dala tuproğidan ötişi mumkin. Qulay şaroitda kasallik mikroblari sutda va suyuq ovqatda ham köpayadi.
I.t. mikroblari odam organizmiga oğizdan (suv, sabzavot, höl meva va ovqat b-n) kirib, ingiçka içakka ötadi va uning devorlaridagi limfa tu-gunlarida köpayib, ularni yalliğlantiradi. Limfa tugunlaridagi töqimaning irişi (nekroz) sababli içak devorida yara paydo böladi. I.t. mikroblari a'zo va töqimalarga tarqaladi, ulardan ba'zilarida yana köpayib, yangi yalliğlaniş öçoklarini vujudga keltiradi. Mikroblar jigar, öt yöllari, öt pufagi, kömik va buyraklarga örnaşib olsa, surunkali bakteriya ta-şuvçilikka olib kelişi mumkin. I. t. mikroblarining toksinlari limfa tugunlari (ayniqsa, içak limfa tugunlari)ga, şuningdek, moddalar alma-şinuviga va yurak-tomir sistemasiga zararli ta'sir körsatadi.
I.t. yuqqandan 10—21 kun (inkuba-sion davr) ötgaç, kişining darmoni quriydi, a'zoyi badani oğriydi, jun-jiydi, boşi oğriydi, uyqusi va iş-tahasi yöqoladi. T-rasi sekin-asta kötarilib, birinçi haftaning oxirida 39—40° ga yetadi va keyin şu darajada turadi. Kasallikning dastlabki davrida bemorning tili karaş boylab, oğzidan yoqimsiz hid keladi, ba'zan jigar va taloği kattalaşib, bezillab turadi, içi kelmaydi, korni dam böladi, bemor loqayd bölib yotadi (apatiya), terisi qölga issiq va quruq tuyuladi; keyin alaxlaydi yoki ruhan va jismonan tamomila böşaşib (holati'razm bölib) yotadi. Kasallikning 9—12-kuni badanida (köpinça qornida) teridan salgina kötarilib turadigan oç puşti, yumaloq doğlar (rozeola-l a r ) körinadi, ular barmoq b-n bo-silganda yöqoladi. Til quruq, ikki çeti va uçi qip-qizil böladi, kasallik belgilari röyirost körinadigan davr (odatda 2—3 hafta) bemorning hayoti uçun köproq xavf tuğdiradi. Bu davrdan keyin kasallikning asosiy belgilari sekin-asta söna boşlaydi. Bemor töla quvvatga kirgunça kamida 4—5 hafta ötadi. 100 bemordan 3—5 tasida kasallik qaytalanişi mumkin (retsidiv).
Bemorni davolaş va parvariş qiliş. I.t. bölgan bemor kasalxonaning alohida bölimiga yot-qiziladi. T-rasi tuşguniga qadar ötiriş va yurişga ruxsat berilmaydi. Oğzi paxta yoki doka öralgan çöp b-n artib turiladi (q. Bemorni parvariş qiliş).
I.t.da bemorni töğri ovqatlantiriş davolaş b-n birday ahamiyatli. Ovqat içakka zör kelmaydigan, yetarli kaloriyali, vitaminli, turli-tuman bölişi kerak (sut, qatiq, qaymoq,-sariyoğ, kisel, şirguruç, kam yoğ şov-la, kompot, qiymalangan göşt, qaynatma şörva suvi, pişirib ezilgan sabzavot va h.k. beriş mumkin). Iç yurişişiga qarab turiş va zarur bölsa, huqna qiliş kerak. Bemorning idiş-tovoği işlatilgandan keyin har gal qaynatiladi; qolgan ovqati çelak-ka yiğilib, xloramin yoki 5% li lizol eritmalari b-n dezinfeksiya qilinadi, bemorga tutiladigan tuvak is-siq suvda yuviladi va 5% li xlorli ohak eritmasi yoki 3% li lizol erit-masiga höllangan latta b-n artiladi. Kir kiyimlar 3% li xlorli ohak eritmasi b-n höllangan maxsus xaltaga yiğilib, dezinfeksiya qilinadi, söng yuviladi. Uyni yiğiştiriş va tozalaşsan çiqqan axlat yoqiladi. Bemor vraç nazorati ostida davolanadi. Oldini oli ş. Aholining sanitariya-maişiy şaroitini yaxşilaş, toza içimlik suv b-n ta'minlaş, suv manbalarini qöriqlaş, umumiy ovkatlaniş korxonalarida sanitariya na-zoratini amalga oşiriş, paşşani qiriş va h. k. muhim ahamiyatga ega. Tur-muşda sanitariyagigiyena qoidalariga amal qiliş, qaynatilmagan suv va xom sut içmaslik, yuvilmagan xul meva va sabzavot yemaslik, ovqatdan oldin albatta qölni yuviş, meva, oziq-ovqatni paşşa tegmaydigan joyda sak,laş, hojatxonani ozoda tutiş va h.k. ham muhim. Bakteriya taşuvçilarni aniqlaş va soğlomlaştirişga alohida ahamiyat beriladi. Ular suv, sut dökonlari, oziq-ovqat korxonalari, oşxonalar, bolalar uylari, kasalxonalarda işga qöyilmaydi yoki işdan çetlatiladi. Içimlik suv b-n ta'minlanmagan joylarda aholini emlaş maxsus çoralardan hisoblanadi. I. t. b-n oğrigan bemorlar haqida vraç san-epidstansiyaga albatta xabar beradi, ular hisobga olinadi, kasallik öço-ğida dezinfeksiya ötkaziladi, bemorning atrofidagi kişilar tekşirilib, bakteriya taşuvçilar aniqlanadi. Vaksina b-n emlanadi, umumiy sanitariya çoralari, sanitariya maorifi kuçaytiriladi va h.k.
Ad.: Musaboyev I. Q., Infeksion kasalliklar, T., 1980; Majidov V. M., Infeksion kasalliklar, T., 1996.
Şonosir Şovahobov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЧ ТЕРЛАМА, қорин тифи — ўткир юқумли касалликлардан бири; бунда бемор иситмалайди, ичи бузилади ва баданига тошма тошади. И.т. микроби (ҳаракатчан таёқча)ни немис олими К. Эберт кашф этган, шунинг учун Эберт таёқчаси деб қам аталади.
И.т. бутун ер юзида учрайди ва маълум шароитда эпидемия тусини олади. Аҳолининг санитария-маиший шаро-ити касалликнинг тарқалишида ҳал қилувчи роль ўйнайди. Санитария маданияти паст мамлакатларда И.т. кенг таркалади.
Ҳайвонлар И.т. б-н оғримайди. Одам И. т.га жуда мойил. Бемор касаллик даврида, баъзан соғайгандан кейин ҳам микробларини нажас (баъзан сийдик) б-н чиқаради. Бактерия ташувчилик дейиладиган бу ҳолат касалликнинг тарқалишида маълум роль ўйнайди. И.т. б-н оғриган кишилар тузалгандан кейин, уларнинг ўрта ҳисобда 3—5% и 3 ойгача, баъзан бир неча йиллаб бактерия ташувчи бўлиб қолиши мумкин. Бемор ёки бактерия ташувчи чиқарган И.т. микроблари ташқи муҳитда (сув, тупроқ, озиқ-овқат ва б.) т-ра, намликка, офтоб бор-йўқлигига қараб бир қанча вақт тирик туради. Ариқ, ҳовуз, даре сувининг ифлосланиши, шунингдек, сабзавот, ҳўл мева, сут ва б. овқатларга пашша қўниши И.т. юқишига сабаб бўлиши мумкин (пашша бемор ёки бактерия ташувчининг нажасига қўниб, унинг зарраларини хартуми ва оёкларига илаштириб кетади). И.т. микроблари озиқ-овқатга ифлос қўлдан, сабзавотга нажас б-н ўғитланган дала тупроғидан ўтиши мумкин. Қулай шароитда касаллик микроблари сутда ва суюқ овқатда ҳам кўпаяди.
И.т. микроблари одам организмига оғиздан (сув, сабзавот, ҳўл мева ва овқат б-н) кириб, ингичка ичакка ўтади ва унинг деворларидаги лимфа ту-гунларида кўпайиб, уларни яллиғлантиради. Лимфа тугунларидаги тўқиманинг ириши (некроз) сабабли ичак деворида яра пайдо бўлади. И.т. микроблари аъзо ва тўқималарга тарқалади, улардан баъзиларида яна кўпайиб, янги яллиғланиш ўчокларини вужудга келтиради. Микроблар жигар, ўт йўллари, ўт пуфаги, кўмик ва буйракларга ўрнашиб олса, сурункали бактерия та-шувчиликка олиб келиши мумкин. И. т. микробларининг токсинлари лимфа тугунлари (айниқса, ичак лимфа тугунлари)га, шунингдек, моддалар алма-шинувига ва юрак-томир системасига зарарли таъсир кўрсатади.
И.т. юққандан 10—21 кун (инкуба-цион давр) ўтгач, кишининг дармони қурийди, аъзойи бадани оғрийди, жун-жийди, боши оғрийди, уйқуси ва иш-таҳаси йўқолади. Т-раси секин-аста кўтарилиб, биринчи ҳафтанинг охирида 39—40° га етади ва кейин шу даражада туради. Касалликнинг дастлабки даврида беморнинг тили караш бойлаб, оғзидан ёқимсиз ҳид келади, баъзан жигар ва талоғи катталашиб, безиллаб туради, ичи келмайди, корни дам бўлади, бемор лоқайд бўлиб ётади (апатия), териси қўлга иссиқ ва қуруқ туюлади; кейин алахлайди ёки руҳан ва жисмонан тамомила бўшашиб (ҳолати’разм бўлиб) ётади. Касалликнинг 9—12-куни баданида (кўпинча қорнида) теридан салгина кўтарилиб турадиган оч пушти, юмалоқ доғлар (розеола-л а р ) кўринади, улар бармоқ б-н бо-силганда йўқолади. Тил қуруқ, икки чети ва учи қип-қизил бўлади, касаллик белгилари рўйирост кўринадиган давр (одатда 2—3 ҳафта) беморнинг ҳаёти учун кўпроқ хавф туғдиради. Бу даврдан кейин касалликнинг асосий белгилари секин-аста сўна бошлайди. Бемор тўла қувватга киргунча камида 4—5 ҳафта ўтади. 100 бемордан 3—5 тасида касаллик қайталаниши мумкин (рецидив).
Беморни даволаш ва парвариш қилиш. И.т. бўлган бемор касалхонанинг алоҳида бўлимига ёт-қизилади. Т-раси тушгунига қадар ўтириш ва юришга рухсат берилмайди. Оғзи пахта ёки дока ўралган чўп б-н артиб турилади (қ. Беморни парвариш қилиш).
И.т.да беморни тўғри овқатлантириш даволаш б-н бирдай аҳамиятли. Овқат ичакка зўр келмайдиган, етарли калорияли, витаминли, турли-туман бўлиши керак (сут, қатиқ, қаймоқ,-сариёғ, кисель, ширгуруч, кам ёғ шов-ла, компот, қиймаланган гўшт, қайнатма шўрва суви, пишириб эзилган сабзавот ва ҳ.к. бериш мумкин). Ич юришишига қараб туриш ва зарур бўлса, ҳуқна қилиш керак. Беморнинг идиш-товоғи ишлатилгандан кейин ҳар гал қайнатилади; қолган овқати челак-ка йиғилиб, хлорамин ёки 5% ли лизол эритмалари б-н дезинфекция қилинади, беморга тутиладиган тувак ис-сиқ сувда ювилади ва 5% ли хлорли оҳак эритмаси ёки 3% ли лизол эрит-масига ҳўлланган латта б-н артилади. Кир кийимлар 3% ли хлорли оҳак эритмаси б-н ҳўлланган махсус халтага йиғилиб, дезинфекция қилинади, сўнг ювилади. Уйни йиғиштириш ва тозалашцан чиққан ахлат ёқилади. Бемор врач назорати остида даволанади. Олдини оли ш. Аҳолининг санитария-маиший шароитини яхшилаш, тоза ичимлик сув б-н таъминлаш, сув манбаларини қўриқлаш, умумий овкатланиш корхоналарида санитария на-зоратини амалга ошириш, пашшани қириш ва ҳ. к. муҳим аҳамиятга эга. Тур-мушда санитариягигиена қоидаларига амал қилиш, қайнатилмаган сув ва хом сут ичмаслик, ювилмаган хул мева ва сабзавот емаслик, овқатдан олдин албатта қўлни ювиш, мева, озиқ-овқатни пашша тегмайдиган жойда сак,лаш, ҳожатхонани озода тутиш ва ҳ.к. ҳам муҳим. Бактерия ташувчиларни аниқлаш ва соғломлаштиришга алоҳида аҳамият берилади. Улар сув, сут дўконлари, озиқ-овқат корхоналари, ошхоналар, болалар уйлари, касалхоналарда ишга қўйилмайди ёки ишдан четлатилади. Ичимлик сув б-н таъминланмаган жойларда аҳолини эмлаш махсус чоралардан ҳисобланади. И. т. б-н оғриган беморлар ҳақида врач сан-эпидстанцияга албатта хабар беради, улар ҳисобга олинади, касаллик ўчо-ғида дезинфекция ўтказилади, беморнинг атрофидаги кишилар текширилиб, бактерия ташувчилар аниқланади. Вакцина б-н эмланади, умумий санитария чоралари, санитария маорифи кучайтирилади ва ҳ.к.
Ад.: Мусабоев И. Қ., Инфекцион касалликлар, Т., 1980; Мажидов В. М., Инфекцион касалликлар, Т., 1996.
Шоносир Шоваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.