Içak
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 412–413-b. — ziyouz.com
Içak — odam va hayvonlarda ovqat hazm qiliş sistemasining bir bölimi; hazm yöli bölimlarga ajralgan organizmlarda (halqali çuvalçanglar, mollyuskalar, böğimoyoqlilar, barça umurtqalilarda, jumladan, odam ham) hazm yölining me'dadan keyin keladigan qismi. Asosan, sut emizuvçilar içagi murakkab tuzilgan. Odam I. ançagina uzun, 4,5—9 m ga yetadi. U, asosan, qorin böşliği va qisman kiçik çanokda joylaşgan.
I.da ovqat uzluksiz harakatlanib hazm böladi, oziq moddalar qonga söriladi, hazm bölmagan ovqat qoldiqlari najasga aylanadi. I. devori, asosan, 3 qavat. Içki qavat — şilliq parda, undagi hazm bezlaridan hazm şirasi va şilimşiq çiqadi; şu parda orqali oziq moddalar qonga söriladi; bu parda kasallik mikroblariga halokatli ta'sir eta oladi. I. devoridagi ayrim limfa tugunlari va ularning töplamlari ham mikroblardan himoya qiliş vazifasini ötaydi. Örta qavat — halqa şaklida (içki) va uzunasiga (taşqi) yotgan silliq muskullardan iborat, ular tölqin şaklida halqasimon qisqarib (q. Peristaltika), ovqatning aralaşişiga, hazm şirasini şimişiga va orqa çiqaruv teşigiga tomon surilişiga yor-dam beradi. I. bezlaridan şira çiqi-şini va peristaltikani I. devoridagi nerv apparati tartibga soladi; ovqatning normal kimyoviy tarkibi xiyla özgarganda va ayniqsa, içakka zararli moddalar tuşganda I. sekretsiyasi va peristaltikasi özgarib, zararli moddalarning suyulişiga va tezroqçiqarilişiga yordam beradi. Taş-k,i seroz qavat — qorin pardasi I. qovuzloqlarining sirğanişini osonlaştiradi. Qorin pardasidan hosil bölgan içaktutqiç yordamida I. qorinning orqa devoriga yopişib turadi (I.ning ba'zi qismlari bundan mustasno).
Odamda I. ança uzun bölib, 2 qism: ingiçka içak va yöğon içakdan iborat. Odam içagi qorin böşliği va kiçik çanoqni töldirib turadi, jigar va me'dadan pastda yotadi. Oldingi tomondan I.ni katta çarvi berkitib turadi. I. devorlari qon va limfa tomirlari, limfa elementlari, bezçalar hamda nervlarga boy. I. faoliyati nerv va gumoral mexanizmlar (q. Neyro-gu-moral regulyatsiya) orqali boşqariladi. Odam va köpgina hayvonlar I.da turli mikroorganizmlar (içak florasi) böladi. I. kasalliklaridan appenditsit, kolit, proktit, enterit, enterokolit, içak buralişi va I. ösmasi köproq uçraydi.
Q.: Peristaltika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЧАК — одам ва ҳайвонларда овқат ҳазм қилиш системасининг бир бўлими; ҳазм йўли бўлимларга ажралган организмларда (ҳалқали чувалчанглар, моллюскалар, бўғимоёқлилар, барча умуртқалиларда, жумладан, одам ҳам) ҳазм йўлининг меъдадан кейин келадиган қисми. Асосан, сут эмизувчилар ичаги мураккаб тузилган. Одам И. анчагина узун, 4,5—9 м га етади. У, асосан, қорин бўшлиғи ва қисман кичик чанокда жойлашган.
И.да овқат узлуксиз ҳаракатланиб ҳазм бўлади, озиқ моддалар қонга сўрилади, ҳазм бўлмаган овқат қолдиқлари нажасга айланади. И. девори, асосан, 3 қават. Ички қават — шиллиқ парда, ундаги ҳазм безларидан ҳазм шираси ва шилимшиқ чиқади; шу парда орқали озиқ моддалар қонга сўрилади; бу парда касаллик микробларига ҳалокатли таъсир эта олади. И. деворидаги айрим лимфа тугунлари ва уларнинг тўпламлари ҳам микроблардан ҳимоя қилиш вазифасини ўтайди. Ўрта қават — ҳалқа шаклида (ички) ва узунасига (ташқи) ётган силлиқ мускуллардан иборат, улар тўлқин шаклида ҳалқасимон қисқариб (қ. Перистальтика), овқатнинг аралашишига, ҳазм ширасини шимишига ва орқа чиқарув тешигига томон сурилишига ёр-дам беради. И. безларидан шира чиқи-шини ва перистальтикани И. деворидаги нерв аппарати тартибга солади; овқатнинг нормал кимёвий таркиби хийла ўзгарганда ва айниқса, ичакка зарарли моддалар тушганда И. секрецияси ва перистальтикаси ўзгариб, зарарли моддаларнинг суюлишига ва тезроқчиқарилишига ёрдам беради. Таш-к,и сероз қават — қорин пардаси И. қовузлоқларининг сирғанишини осонлаштиради. Қорин пардасидан ҳосил бўлган ичактутқич ёрдамида И. қориннинг орқа деворига ёпишиб туради (И.нинг баъзи қисмлари бундан мустасно).
Одамда И. анча узун бўлиб, 2 қисм: ингичка ичак ва йўғон ичакдан иборат. Одам ичаги қорин бўшлиғи ва кичик чаноқни тўлдириб туради, жигар ва меъдадан пастда ётади. Олдинги томондан И.ни катта чарви беркитиб туради. И. деворлари қон ва лимфа томирлари, лимфа элементлари, безчалар ҳамда нервларга бой. И. фаолияти нерв ва гуморал механизмлар (қ. Нейро-гу-морал регуляция) орқали бошқарилади. Одам ва кўпгина ҳайвонлар И.да турли микроорганизмлар (ичак флораси) бўлади. И. касалликларидан аппендицит, колит, проктит, энтерит, энтероколит, ичак буралиши ва И. ўсмаси кўпроқ учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.