Peristaltika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com
Peristaltika (yun. peristaltikos — kamroq oladigan, qisadigan) — kovak (naysimon) içki a'zolar (me'da, içak, uruğ kanallari, öt yöli, siy-dik yöli va b.) devorining bir maromda tölqinsimon qisqarişi. Şu harakat tufayli bu a'zolardagi massa va suyuklik oldinga siljiydi.
P. avtomatik tarzda amalga oşadi. Markaziy nerv sistemasi adaşgan (pa-rasimpatik) va simpatik nervlar orqali P.ni tormozlaydi yoki tezlaştiradi. Ayrim kasalliklarda P. buziladi. Me'da şirasining kislotaligi ortganda me'da P.si kuçayadi. Bunda köpinça hiqiçoqtutadi, jiğildon qay-naydi. Içak P.si mexanik va kimyoviy ta'sirotlar, mahalliy yalliğlaniş, açiş va bijğiş jarayonlari natijasida tezlaşadi. Qörqqanda, iztirob çekkanda P. kuçayadi. Kimyoviy va mexanik ta'sirotlar kam ta'sir etganida içak retseptorlarining qözğaluvçanligi pasayganda P. susayadi. Bunda içaklar böylab ovqatning harakati sekinlaşadi va surunkali qabziyat paydo böladi. Içki sekretsiya bezlarining ayrim kasalliklarida ham P. susayadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЕРИСТАЛЬТИКА (юн. peristaltikos — камроқ оладиган, қисадиган) — ковак (найсимон) ички аъзолар (меъда, ичак, уруғ каналлари, ўт йўли, сий-дик йўли ва б.) деворининг бир маромда тўлқинсимон қисқариши. Шу ҳаракат туфайли бу аъзолардаги масса ва суюклик олдинга силжийди.
П. автоматик тарзда амалга ошади. Марказий нерв системаси адашган (па-расимпатик) ва симпатик нервлар орқали П.ни тормозлайди ёки тезлаштиради. Айрим касалликларда П. бузилади. Меъда ширасининг кислоталиги ортганда меъда П.си кучаяди. Бунда кўпинча ҳиқичоқтутади, жиғилдон қай-найди. Ичак П.си механик ва кимёвий таъсиротлар, маҳаллий яллиғланиш, ачиш ва бижғиш жараёнлари натижасида тезлашади. Қўрққанда, изтироб чекканда П. кучаяди. Кимёвий ва механик таъсиротлар кам таъсир этганида ичак рецепторларининг қўзғалувчанлиги пасайганда П. сусаяди. Бунда ичаклар бўйлаб овқатнинг ҳаракати секинлашади ва сурункали қабзият пайдо бўлади. Ички секреция безларининг айрим касалликларида ҳам П. сусаяди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.