Peristaltika

Peristaltika (yunonça peristaltikos — «qisadigan, örab oluvçi») — kovak, naysimon içki a'zolar devorining bir maromda, tölqinsimon qisqarişi. Bu harakat tufayli qizilöngaç, me'da, içak, öt yöli, siydik yöli va uruğ kanallari kabi a'zolardagi suyuqlik va massa ularning çiqiş tomoniga qarab surib boriladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, peristaltika kuzatiladigan a'zolar devorida silliq muskullarning ikki qavati bor: birida tolalar bölama, ikkinçisida aylana böylab joylaşgan. Ularning muvofiqlaşgan qisqarişi peristaltik tölqinni hosil qiladi. Inglizça Vikipediya bu jarayonni şunday tasvirlaydi: ovqat luqmasi orqasidagi aylana muskullar qisqarib, uning orqaga qaytişiga yöl qöymaydi, oldindagilari esa böşaşadi, bölama muskullar qisqarişi luqmani oldinga itaradi.

Silliq muskullar köndalang-tarğil muskullarga qaraganda sekin qisqaradi va ularning işi ong bilan boşqarilmaydi. ÖzME ham peristaltika avtomatik tarzda amalga oşişini ta'kidlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, tölqinlar maromini a'zo devoridagi öziga xos nerv hujayralari töplamlari — ritm yetakçilari belgilaydi. Masalan, sağlom odamning me'dasida daqiqasiga 2–4, ön ikki barmoqli içakda esa 10–12 tagaça tölqin kuzatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, qizilöngaçdan töğri içakkaça çözilgan muskullararo nerv tögini bu tölqinlarni muvofiqlaştiradi.

Peristaltika faqat odamga xos emas: Inglizça Vikipediyaga köra, yomğir çuvalçangi ham şunga öxşaş mexanizm yordamida harakatlanadi, ayrim nasoslar esa bu tamoyilga taqlid qiladi.

ÖzME'ga köra, peristaltika özidan özi sodir bölsa-da, markaziy nerv sistemasi uning tezligini özgartirib turadi: adaşgan (parasimpatik) va simpatik nervlar orqali u tezlaştiriladi yoki tormozlanadi. Kuçli hayajon, qörquv va iztirob paytida içak peristaltikasi kuçayişi mumkin.

ÖzME bir qator kasalliklarda peristaltika izdan çiqişini qayd etadi. Me'da şirasining kislotaligi oşganda me'da harakati kuçayadi; bunda köpinça hiqiçoq tutadi va jiğildon qaynaydi. Içak peristaltikasini mexanik va kimyoviy ta'sirlar, mahalliy yalliğlaniş, açiş va bijğiş jarayonlari tezlaştiradi. Aksinça, içak devoridagi retseptorlar sezgirligi pasayganda yoki ta'sirlar zaiflaşganda harakat susayadi: ovqat içaklar böylab sekin siljiydi va surunkali qabziyat yuzaga keladi. ÖzME'ga köra, içki sekretsiya bezlarining ayrim kasalliklari ham peristaltikani susaytiradi.