Idealizm
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com
Idealizm (yun. idea sözidan) — falsafadagi asosiy oqimlardan biri; ong, ruh, tafakkur birlamçi, materiya, tabiat, borliq ikkilamçi deb talqin etuvçi qaraşlar tizimi. Materializmning muqobili. I. ning obyektiv va subyektov şakllari bor. Obyektiv I. dunyoning asosida inson ongidan taşqarida va unga boğliq bölmagan holda ğayritabiiy ruhiy ibtido (ğoya, olamiy akl) yotadi, deb hisoblaydi. Bunday ta'limotning yirik namoyandalari antik falsafada Platon, Plotin, Prokl; yangi davrda — G. V. Leybnits, F. V. Şelling, G. V. F. Gegel bölgan. Subyektiv I. inson ongidan taşq-aridagi obyektiv reallikni inkor etib, fakat subyektiv sezgilar mavjud, deb biladi. Bu ğoya J. Berkli, D. Yum, I. G. Fixte ta'limotida yaqqol ifodalangan. Ruhiy ibtido kanday tuşunilişiga qarab I. ning xilma-xil körinişlarini bir-biridan ajratiş mumkin; olamiy akl (panlogizm) yoki olamiy iroda (volyuntarizm), yagona ruhiy substansiya (idealistik monizm) yoki köpdan-köp ruhiy birinçi unsurlar (plyuralizm), aklan, mantiqan anglanadigan ibtido (idealistik ratsionalizm), sezgilarning hissiy xilma-xilligi (idealistik empirizm va sensualizm, fenomenalizm) ilmiy biliş obyekti böla olmaydigan, qonuniyatga böysunmaydigan, mantiqqa zid ibtido (irratsionalizm).
Odatda, «idealist» (ideal sözidan) tuşunçasi olijanob maqsadlarga intiluvçi beğaraz odamga nisbatan ham işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИДЕАЛИЗМ (юн. idea сўзидан) — фалсафадаги асосий оқимлардан бири; онг, руҳ, тафаккур бирламчи, материя, табиат, борлиқ иккиламчи деб талқин этувчи қарашлар тизими. Материализмнинг муқобили. И. нинг объектив ва субъектов шакллари бор. Объектив И. дунёнинг асосида инсон онгидан ташқарида ва унга боғлиқ бўлмаган ҳолда ғайритабиий руҳий ибтидо (ғоя, оламий акл) ётади, деб ҳисоблайди. Бундай таълимотнинг йирик намояндалари антик фалсафада Платон, Плотин, Прокл; янги даврда — Г. В. Лейбниц, Ф. В. Шеллинг, Г. В. Ф. Гегель бўлган. Субъектив И. инсон онгидан ташқ-аридаги объектив реалликни инкор этиб, факат субъектив сезгилар мавжуд, деб билади. Бу ғоя Ж. Беркли, Д. Юм, И. Г. Фихте таълимотида яққол ифодаланган. Руҳий ибтидо кандай тушунилишига қараб И. нинг хилма-хил кўринишларини бир-биридан ажратиш мумкин; оламий акл (панлогизм) ёки оламий ирода (волюнтаризм), ягона руҳий субстанция (идеалистик монизм) ёки кўпдан-кўп руҳий биринчи унсурлар (плюрализм), аклан, мантиқан англанадиган ибтидо (идеалистик рационализм), сезгиларнинг ҳиссий хилма-хиллиги (идеалистик эмпиризм ва сенсуализм, феноменализм) илмий билиш объекти бўла олмайдиган, қонуниятга бўйсунмайдиган, мантиққа зид ибтидо (иррационализм).
Одатда, «идеалист» (идеал сўзидан) тушунчаси олижаноб мақсадларга интилувчи беғараз одамга нисбатан ҳам ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.