Idealizm

Idealizm (yunonça idea — «ğoya» sözidan) — falsafadagi asosiy yönalişlardan biri; ong, ruh va tafakkurni birlamçi, materiya, tabiat va borliqni esa ikkilamçi deb hisoblaydigan qaraşlar tizimi. ÖzME uni materializmning muqobili sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, köpgina falsafa tarixi asarlarida idealizm va materializm qarama-qarşiligi falsafaning asosiy masalasi sifatida qaraladi; biroq sof idealizm ham, sof materializm ham ikki çekka qutb bölib, real ta'limotlarda ular turli nisbatlarda uyğunlaşib keladi.1

Rusça Vikipediyaga köra, «idealizm» atamasi faqat 18-asrda paydo bölgan; uni ilk bor Leybnits Platon falsafasiga nisbatan qöllagan. Ikki yönaliş örtasidagi kuraş ğoyasining ilk ifodasini esa Platonning «Sofist» dialogida uçratiş mumkin: unda bir guruh faylasuflar borliqni jismlar bilan tenglaştirsa, boşqalari haqiqiy borliq aql bilan anglanadigan jismsiz ğoyalardan iborat deb da'vo qiladi va bu bahs «gigantlar kuraşi»ga öxşatiladi.

ÖzME'ga köra, idealizmning obyektiv va subyektiv şakllari mavjud. Obyektiv idealizm dunyo asosida inson ongidan taşqarida va unga boğliq bölmagan holda mavjud ruhiy ibtido — ğoya yoki olamiy aql yotadi, deb biladi. Uning yirik namoyandalari antik falsafada Platon, Plotin va Prokl, yangi davrda esa G. V. Leybnits, F. V. Şelling va G. V. F. Gegel bölgan.

Subyektiv idealizm inson ongidan taşqaridagi obyektiv reallikni inkor etib, faqat subyektning sezgilari mavjud, deb hisoblaydi. ÖzME'ga köra, bu ğoya J. Berkli, D. Yum va I. G. Fixte ta'limotlarida yaqqol namoyon bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Kant «Sof aqlning tanqidi» asarida taşqi narsalar mavjudligini şubha ostiga oluvçi qaraşlarga qarşi öz transsendental idealizmini ilgari surgan; nemis falsafasida keyinçalik Fixtening subyektiv va Şellingning obyektiv idealizm tizimlari ajratiladi.

ÖzME'ga köra, ruhiy ibtido qanday tuşunilişiga qarab idealizmning turli körinişlari ajratiladi: olamiy aql (panlogizm) yoki olamiy iroda (volyuntarizm) ta'limotlari, yagona ruhiy substansiyani tan oluvçi idealistik monizm va köplab ruhiy unsurlarni e'tirof etuvçi plyuralizm. Ibtidoni aql va mantiq orqali anglanadigan narsa deb bilgan oqim idealistik ratsionalizm, sezgilar xilma-xilligiga tayangani esa idealistik empirizm, sensualizm va fenomenalizm deb ataladi. Ibtidoni ilmiy biliş mumkin bölmagan, mantiqqa böysunmaydigan narsa deb bilgan qaraş irratsionalizm deyiladi.

ÖzME qayd etişiça, «idealist» sözi kundalik nutqda ezgu maqsadlarga intiladigan, beğaraz odamga nisbatan ham işlatiladi; bu ma'no «ideal» sözidan kelib çiqqan.