Ihota daraxtzorlari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 491–492-b. — ziyouz.com
Ihota daraxtzorlari - q.x. ekinlari, çorvaçilik fermalari, kanallar, aholi punktlari, avtomobil va t.y.lar, suv omborlari va b. obyektlarni tabiatning noqulay hodisalari (qurğoqçilik, tuproq eroziyasi, sel, qor va b.)dan saklaş va mikroiqlimni yaxşilaş maqsadlarida barpo qilinadigan örmon daraxtzorlari. Ular örmon massivlari, tasmasimon va tup-tup şaklda bölişi mumkin. Bu daraxt-zorlar örmonlarning 1-guruh toifasiga kiradi. Bajaradigan vazifasiga qarab I.d. quyidagi guruhlarga bölinadi: davlat ihota örmonzorlari; lalmi yerlardagi I.d.; kanallar atrofidagi ihota örmonzorlari; suğoriladigan yerlardagi dala örmon ihotazorlari; toğ qiyaliklaridagi suvlarni tartibga soliş ihotazorlari; jarliklar atrofidagi örmon ihotalari; toğ meliorativ I.d.; yaylov örmon ihota-zorlari; fermalar atrofidagi örmon ihotazorlari; yaşil soyabonlar; köçma qumlarda barpo etilgan örmon ihota-zorlari va b. I.d.ni barpo etişda asosiy (himoyalovçi), yöldoş (tuproqning vertikal kesimini ziçlaydigan) daraxtlar va buta (tuproqni eroziyadan himoyalaydigan) lardan foydalaniladi.
I.d.ning quyidagi turlari köproq qöllanadi: lalmi va suğoriladigan yerlarda daraxt va butalar ekib, 2—4, ba'zan 5 qator dal a ihota daraxtlari mintaqasi hosil qilinadi. Şamol kuçli bölgan mintaqalarda (Farğona vodiysining Qöqon tumanlari guruhi, Mirzaçöl va ş.k.) 4—5 qatorli panjarasimon daraxtzor mintaqalari (mintaqaning butun vertikal kesimi böyiça bir xil oraliqda yölaklar qoldiriladi) yaxşi samara beradi. Dala ihota da-raxtzor mintaqalari şamol tezligini pasaytiradi, tuproqni şamol eroziyasidan saklay-di, qorning bir tekisda töplanişiga va namni saqlaşga imkon beradi. Suvni tartiblovçi daraxtzor mintaqalari qiyaroqq. x. yerlarida barpo qilinadi. Ularning asosiy va-zifasi erigan qor suvlari va yoğinlarning oqib ketişini kamaytirişdan iborat. Şuningdek, ular tuproqni yuvilib ketişdan saklaydi, yer sirtidagi suvlarning tuproq ostiga ötişini osonlaştiradi. Daraxtzor mintaqalarining suvni tartiblovçilik rolini oddiy gidrotexnika inşootlari — terrasalar, marzalar, ariqçalar yordamida kuçaytiriş mumkin. Soylik va jarlik böylari da-raxtzor mintaqalari, asosan, soylik va jarlik böylarini yuvilişdan saklaşga xizmat qiladi. Bunday daraxtzorlar 12,5—21 m kenglikda qalin qilib ekiladi, ba'zan esa soylik va jarlik yoqalari yoppasiga örmonzorga aylantiriladi. Tog yon bağrilari örmonlari seldan saqlaş maqsadini közda tutadi. Mac, Çirçiq va Samarkand örmon xöjaliklarida sel xav-fi bölgan havzalarning bir qança ming ga maydoni örmonlaştirilgan. Qumliklarda ihota daraxtlari ötqaziş deflyatsiyaning oldini oliş, köçma qumlarni mustahkamlaş va çöl yaylovlarining örmon melioratsiyasi maqsadlarida amalga oşiriladi; kanal böylari daraxtzorlar i suvning buğlanişini kamaytiradi, grunt suvlari sathini pasaytiradi, kanal böylaridagi yerlarni qayta şörlanişdan saqlaydi; suv omborlari atrofiga daraxtlar ötqaziş yer usti suv oqimini kamaytirib, uni tuproq ostiga va gruntga köçiradi, qirğoqni yuvilişdan saklaydi, sohilböyi hududlarning gidrologik rejimini yaxşilaydi; aholi punktlari atrofiga va yöl yoqalariga daraxt ötqaziş şamol tezligini pasaytiradi, qurğoqçilik ta'sirini yumşatadi, mikroiqlimni yaxşilaydi, temir yöllar va avtomobil yöllarini qor bosişidan saklaydi va h.k. I.d. şamolga nisbatan joylanişiga qarab asosiy (şamol yönalişiga köndalang) va yordamçi (asosiy ihotazorga perpendikulyar) turlarga bölinadi. Asosiy örmon ihotazorlari oraliği şamolning kuçiga qarab 300— 600 m, yordamçi ihotazorlar oraliği 800—1200 m böladi. I.d. 3—5 qatordan iborat bölib, qatorlar oraliği 2,5—3 m, qator içida 1—2 m ga teng böladi.
Özbekistonda har yili 33 ming ga maydonda örmonzorlar barpo qilinmoqda, uning 10—12 ming gektari Orol dengizining suvi qurigan joylariga töğri keladi (2002).
Dala, aholi punktlari, suv omborlari atrofiga, kanal va yöl yoqalariga dub, qayrağoç, terak, tol, jiyda, çinor va şunga öxşaş daraxtlar, toğ yon bağirlariga arça, dub, yonğoq, bodom va b., qumlarni mustahkamlaşda esa saksovul, kandim, şumtol va b. ekiladi (q. Agroörmon melioratsiyasi).
Ad.: Molçanova A. I., Boyko N. P., Polezaşitnoye lesorazvedeniye v Uzbekistane, M., 1969; Agrolesomelioratsiya, [Podred. V. P. Vinogradova], M., 1979.
Abduşukur Xonazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҲОТА ДАРАХТЗОРЛАРИ - қ.х. экинлари, чорвачилик фермалари, каналлар, аҳоли пунктлари, автомобиль ва т.й.лар, сув омборлари ва б. объектларни табиатнинг ноқулай ҳодисалари (қурғоқчилик, тупроқ эрозияси, сел, қор ва б.)дан саклаш ва микроиқлимни яхшилаш мақсадларида барпо қилинадиган ўрмон дарахтзорлари. Улар ўрмон массивлари, тасмасимон ва туп-туп шаклда бўлиши мумкин. Бу дарахт-зорлар ўрмонларнинг 1-гуруҳ тоифасига киради. Бажарадиган вазифасига қараб И.д. қуйидаги гуруҳларга бўлинади: давлат иҳота ўрмонзорлари; лалми ерлардаги И.д.; каналлар атрофидаги иҳота ўрмонзорлари; суғориладиган ерлардаги дала ўрмон иҳотазорлари; тоғ қияликларидаги сувларни тартибга солиш иҳотазорлари; жарликлар атрофидаги ўрмон иҳоталари; тоғ мелиоратив И.д.; яйлов ўрмон иҳота-зорлари; фермалар атрофидаги ўрмон иҳотазорлари; яшил соябонлар; кўчма қумларда барпо этилган ўрмон иҳота-зорлари ва б. И.д.ни барпо этишда асосий (ҳимояловчи), йўлдош (тупроқнинг вертикал кесимини зичлайдиган) дарахтлар ва бута (тупроқни эрозиядан ҳимоялайдиган) лардан фойдаланилади.
И.д.нинг қуйидаги турлари кўпроқ қўлланади: лалми ва суғориладиган ерларда дарахт ва буталар экиб, 2—4, баъзан 5 қатор дал а иҳота дарахтлари минтақаси ҳосил қилинади. Шамол кучли бўлган минтақаларда (Фарғона водийсининг Қўқон туманлари гуруҳи, Мирзачўл ва ш.к.) 4—5 қаторли панжарасимон дарахтзор минтақалари (минтақанинг бутун вертикал кесими бўйича бир хил оралиқда йўлаклар қолдирилади) яхши самара беради. Дала иҳота да-рахтзор минтақалари шамол тезлигини пасайтиради, тупроқни шамол эрозиясидан саклай-ди, қорнинг бир текисда тўпланишига ва намни сақлашга имкон беради. Сувни тартибловчи дарахтзор минтақалари қияроққ. х. ерларида барпо қилинади. Уларнинг асосий ва-зифаси эриган қор сувлари ва ёғинларнинг оқиб кетишини камайтиришдан иборат. Шунингдек, улар тупроқни ювилиб кетишдан саклайди, ер сиртидаги сувларнинг тупроқ остига ўтишини осонлаштиради. Дарахтзор минтақаларининг сувни тартибловчилик ролини оддий гидротехника иншоотлари — террасалар, марзалар, ариқчалар ёрдамида кучайтириш мумкин. Сойлик ва жарлик бўйлари да-рахтзор минтақалари, асосан, сойлик ва жарлик бўйларини ювилишдан саклашга хизмат қилади. Бундай дарахтзорлар 12,5—21 м кенгликда қалин қилиб экилади, баъзан эса сойлик ва жарлик ёқалари ёппасига ўрмонзорга айлантирилади. Тог ён бағрилари ўрмонлари селдан сақлаш мақсадини кўзда тутади. Mac, Чирчиқ ва Самарканд ўрмон хўжаликларида сел хав-фи бўлган ҳавзаларнинг бир қанча минг га майдони ўрмонлаштирилган. Қумликларда иҳота дарахтлари ўтқазиш дефляциянинг олдини олиш, кўчма қумларни мустаҳкамлаш ва чўл яйловларининг ўрмон мелиорацияси мақсадларида амалга оширилади; канал бўйлари дарахтзорлар и сувнинг буғланишини камайтиради, грунт сувлари сатҳини пасайтиради, канал бўйларидаги ерларни қайта шўрланишдан сақлайди; сув омборлари атрофига дарахтлар ўтқазиш ер усти сув оқимини камайтириб, уни тупроқ остига ва грунтга кўчиради, қирғоқни ювилишдан саклайди, соҳилбўйи ҳудудларнинг гидрологик режимини яхшилайди; аҳоли пунктлари атрофига ва йўл ёқаларига дарахт ўтқазиш шамол тезлигини пасайтиради, қурғоқчилик таъсирини юмшатади, микроиқлимни яхшилайди, темир йўллар ва автомобиль йўлларини қор босишидан саклайди ва ҳ.к. И.д. шамолга нисбатан жойланишига қараб асосий (шамол йўналишига кўндаланг) ва ёрдамчи (асосий иҳотазорга перпендикуляр) турларга бўлинади. Асосий ўрмон иҳотазорлари оралиғи шамолнинг кучига қараб 300— 600 м, ёрдамчи иҳотазорлар оралиғи 800—1200 м бўлади. И.д. 3—5 қатордан иборат бўлиб, қаторлар оралиғи 2,5—3 м, қатор ичида 1—2 м га тенг бўлади.
Ўзбекистонда ҳар йили 33 минг га майдонда ўрмонзорлар барпо қилинмоқда, унинг 10—12 минг гектари Орол денгизининг суви қуриган жойларига тўғри келади (2002).
Дала, аҳоли пунктлари, сув омборлари атрофига, канал ва йўл ёқаларига дуб, қайрағоч, терак, тол, жийда, чинор ва шунга ўхшаш дарахтлар, тоғ ён бағирларига арча, дуб, ёнғоқ, бодом ва б., қумларни мустаҳкамлашда эса саксовул, кандим, шумтол ва б. экилади (қ. Агроўрмон мелиорацияси).
Ад.: Молчанова А. И., Бойко Н. П., Полезашитное лесоразведение в Узбекистане, М., 1969; Агролесомелиорация, [Подред. В. П. Виноградова], М., 1979.
Абдушукур Хоназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.