Ijtimoiy himoya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–71-b. — ziyouz.com
Ijtimoiy himoya - keng ma'noda — mamlakat aholisini ijtimoiy va moddiy muhofaza qilinişini ta'minlaydigan va jamiyatda qaror topgan xuquqiy, iqtisodiy, ijtimoiy çora-tadbirlar majmui; tor ma'-noda — davlat va jamiyatning yoşi, salomatligi holati, ijtimoiy ahvoli, tirikçilik vositalari b-n yetarli ta'minlanmagani tufayli yordamga, kömakka muhtoj fuqarolar töğrisidagi ğamxörligi. Uning asosiy maqsadi aholi farovonligining töxtovsiz yaxşilanişini ta'minlaş, aholi qat-lamlarining ta'lim, madaniyat, kasb malakasi, daromadlari jihatidan keskin tafovutlariga barham beriş, jamiyat tomonidan insonga munosib hayot darajasini va inson taraqqiyotini ta'minlaşga yordam berişdan ibo-rat. I.h.ning asosiy yönalişlari: erkin ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat körsatişni ta'minlaş; iş b-n bandlik, kasb tanlaş, öqiş va bilim oliş; daromadlarning kafolatlani-şi; har bir fuqaroning öz iqtisodiy faoliyatida daromadga ega bölişi; is-te'molçilar himoyasi, iste'molçilar jamiyatlari; tovarlar va xizmatlar sifati, iste'mol kafolatini ta'minlaş; aholiga tibbiy xizmat körsatiş; ijtimoiy ta'minot tizimi va aholining muhtoj, kam ta'minlangan qismlariga pensiyalar, nafaqalar, turli xil imtiyozlar beriş.
Rivojlangan demokratik jamiyatda I.h. vazifalarini bajarişni davlat öz zimmasiga oladi. «I.h.» tuşunçasi birinçi marta 1935 y.da AQŞning «Ijtimoiy xavfsizlik böyiça qonun» ida qöllanilgan, keyinçalik Xalqaro mehnat taşkiloti konvensiyalarida bu tuşunça mazmuni mukammallaştirilgan. AQŞ, Kanada, Şveysariya kabi mamlakatlarda I.h. ning köpgina muammolari hal etilgan, lekin yeçimini topmagan muammolari ham juda köp. Şunga qaramay, bu mamlakatlar tajribalaridan foydalaniş ahamiyatlidir.
Turli mamlakatlarda aholini I.h. tizimi mamlakatning iqtisodiy taraqqiyot darajasi, demokratik taraqqiyot va uning aholi manfaatiga muvofikligi, ijtimoiy siyosat darajasi, ijtimoiy ta'minot tizimi kabi omillarga boğliq holda amal qiladi.
Özbekistonda Id. tizimi 20-a.ning 20-y.laridan boşlab şakllana boşladi. 90-y.larga kelib, bozor iqtiso-diyotiga ötiş asosida amaldagi islohotlarga mos ravişda yangidan şakllandi. Ayniqsa, milliylik, özlikni anglaş, e'tiqod va an'analarning tiklanişi I.h. tizimiga muhim yangilik bölib qöşildi.
Özbekistonda aholini I.h. qiliş iqtisodiy islohotlar dasturidagi uz-luksiz ustuvor yönalişlardan biriga, ya'ni islohotlarning hamma bosqiçlarida ustuvor hisoblanadigan va-zifalar qatoriga kiradi. Mamlakatda ijtimoiy yönaltirilgan bozor iqtisodiyoti barpo qilişda davlat tomonidan kuçli I.H- siyosati olib borilmoqda. Kuçli ijtimoiy siyosat Özbekistonning öz istikdol va taraqqiyot yölining yetakçi tamoyillaridan biri hisoblanadi.
Respublikada I. h.ning huquqiy muhiti yaratildi, unga qonuniy asos solindi. I.h. tamoyillari Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida kafolatlanib, qabul qilingan qonunlarda öz aksini topdi. Mamlakatda daromad olişning kafolatlanişi amalga oşirildi. Keng miqyosda yangi iş joylari yaratilişi aholini iş b-n ta'minlaş işsizlik muammosini hal qilmoqda (mamlakatda işsizlikning statistik körsatkiçi — 0,5—0,6%). Bunda, ayniqsa, kiçik va örta biznespi rivojlantiriş, kasanaçilik qöl kelmoqda. Tovarlar sifati, aholiga xizmat körsatiş sohalarida amalga oşirilayotgan tadbir-çoralar iste'molçilar himoyasini şakllantirib, aholi manfaatlarini ta'minlamoqda. Inflyatsiyaning oldini oliş, sömning xarid kuçini saqlaş, biznes-tijorat ustidan davlatning maromiy nazoratini örnatiş, marketing, savdo, reklama kabilarni tartiblaştiriş I.h. ni rivojlantirmoqda. Ekologiya b-n boğliq bir qança katta himoyalaş işlari amalga oşirilib, suv, havo, yer va mahsulot tozaligiga erişilmoqda.
Öqiş, bilim oliş, kasb tanlaş Özbekistonda amalga oşirilayotgan kadrlar tayyorlaşning milliy dasturi asosida tubdan yangilanmoqda. Ta'limga ajratilgan mablağlar keyingi 7 yil (1995—2002 yillar) içida yiliga yalpi içki mahsulotning 7,1—7,76% ini, ajratilgan mablağ byudjet xara-jatlarining 21,77—24,12 %ini taşkil etdi. Bu dunyodagi eng yuqori körsatkiçlardan hisoblanadi. Tibbiyotda ötkazilayotgan islohotlar natijasida aholiga soğliqni sakdaş sohasida körsatiladigan xizmatlar samaradorligini kötariş çoralari amalga oşirildi. Inflyatsiyata qarşi çoralar ham I.h. da muhim ahamiyatga ega. Keyingi yillarda uning örnini töla qoplaş mumkin bölmasa ham zarar kuçini pasaytiriş maqsadida iş haqi, pensiyalar, stipendiyalar va ijtimoiy nafaqalar miqdori oşirilmoqda (1998 y.da - 50%, 2000 y.da - 60% va 2002 y.da - 30%).
Bozor munosabatlariga ötiş va ijtimoiy-iqtisodiy tizimni isloh qiliş davrida aholini yalpi I.h. qiliş tizimidan işonçli ijtimoiy kafolatlar va aholini, ayniqsa, uning noçor guruxlarini aniq manzilli va maqsadli ijtimoiy qöllab-quvvatlaş tizimi barpo etildi. Bu tizimda mahalla markaziy örinda turadi. 1999 y.da uşbu tizim orqali kam ta'minlangan oilalar — jami 3 mln. kişi (mamlakat aholisining 12,2%) va bolali oilalar — 6,5 mln. dan ortik, kişi (27%) moddiy yordam oldi. Bir oila uçun yordam puli bolalar nafaqasi b-n birga oyiga 3,4 eng kam iş haqini taşil qiladi. Bu sohada I.h., asosan, kam ta'minlangan oilalar uçun turli nafaqalar beriş, aholining ba'zi guruhlari uçun imtiyozlar yaratiş, yolğiz qariya va nogironlarni davlat hisobidan boqiş va b. asosida amalga oşiriladi.
Respublika Prezidentining «Kam ta'minlangan oilalarni ijtimoiy himoya qilişni kuçaytirişga oid çora-tadbirlar töğrisida»gi farmoniga (1994 y. 23 avg.) köra, voyaga yetmagan farzandlari bölgan köp bolali oilalar, kam pensiya olayotganlarning oilalari, nogironlarning oilalari, işsizlar va boquvçisini yöqotganlarning oilalari, yolğiz pensionerlar va kam daromad olayotgan muhtoj oilalarga moddiy yordam berilmoqda. Özbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 y. 10 dek.dagi farmoni b-n 16 yoşgaça farzandi bölgan kam ta'minlangan oilalar davlatning alohida otaliğiga olindi, 2002 y. 25 yanv.dagi farmonga binoan ijtimoiy yordam körsatiladigan farzandli oilalar do-irasi umumta'lim maktablarida, akademik litseylarda va kasbhunar kollejlarida öqiyotgan 18 yoşgaça farzandi bölgan oilalar hisobiga kengaytirildi.
Bulardan taşqari Özbekistonda norasimiy ijtimoiy yordam turlari ham mavjud; ularga qarindoşlarning özaro yordami, milliy va diniy urf-odatlar asosida qilinadigan yordam, korxona va taşkilotlarning pensionerlarga, kam ta'minlangan köp bolali oilalarga, beva-beçoralarga yordam puli berişi kiradi.
Respublikada ayollar, bolalar, kek-salarga alohida ğamxörlik körsatiladi. I.h. doirasida 1998 y. «Oila yili», 1999 y. «Ayollar yili», 2000 y. «Soğlom avlod yili», 2001 y. «Bolalar yili», 2002 y. «Qariyalarni qadrlaş yili» deb e'lon qilingani va ularga taallukli maxsus dasturlarni amalga oşiriş mavjud I.h. muammolarini hal qiliş va bunga jamoatçilikni jalb etişda yaxşi samaralar berdi. 1995 y.da byudjet xarajatlarining 21,8%, 2000 y.da 29,6% ijtimoiy sohaga ajratildi. 1999 y.dan boşlab YAIM ösişi aholi ösişi sur'atidan ustun bölişiga erişildi. Bu turmuş darajasi ösişining va I.h. rivojining zaminidir. Umr uzunligi 70,3 yoşni (1999 y.) taşkil etdi.
«Özbekiston Respublikasi aholisini 2010 y.gaça bölgan davrga möljallangan ijtimoiy himoya tizimining yagona konsepsiyasi» işlab çiqilgan. Unda Respublikada mavjud bölgan I.h. va ijtimoiy yordam, pensiya ta'mino-ti, bolalarga nafaqa tölaş, yolğiz kek-salarga xizmat körsatiş, nogironlarni protez-ortopediya buyumlari, harakatlaniş vositalari b-n ta'minlaş, şuningdek, tibbiy, mehnat va ijtimoiy jihatdan tiklaş, tibbiy xizmat, işsizlarni işga joylaştiriş va moddiy yordam beriş, bir yöla (nomuntazam) yordam tizimlari asoslarida amalga oşirilişi belgilangan.
Özbekistonda 2000 y.da Respublika davlat byudjetidan 72,4 mlrd, söm (YAIMning 2,3%) I.h.ga ajratildi (yana q. Ijtimoiy ta'minot).
Ad.: Inson taraqqiyoti töğrisida ma'ruza. [Özbekiston - 2000], T., 2001.
Muxtor Rasulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ - кенг маънода — мамлакат аҳолисини ижтимоий ва моддий муҳофаза қилинишини таъминлайдиган ва жамиятда қарор топган хуқуқий, иқтисодий, ижтимоий чора-тадбирлар мажмуи; тор маъ-нода — давлат ва жамиятнинг ёши, саломатлиги ҳолати, ижтимоий аҳволи, тирикчилик воситалари б-н етарли таъминланмагани туфайли ёрдамга, кўмакка муҳтож фуқаролар тўғрисидаги ғамхўрлиги. Унинг асосий мақсади аҳоли фаровонлигининг тўхтовсиз яхшиланишини таъминлаш, аҳоли қат-ламларининг таълим, маданият, касб малакаси, даромадлари жиҳатидан кескин тафовутларига барҳам бериш, жамият томонидан инсонга муносиб ҳаёт даражасини ва инсон тараққиётини таъминлашга ёрдам беришдан ибо-рат. И.ҳ.нинг асосий йўналишлари: эркин ижтимоий-иқтисодий фаолият кўрсатишни таъминлаш; иш б-н бандлик, касб танлаш, ўқиш ва билим олиш; даромадларнинг кафолатлани-ши; ҳар бир фуқаронинг ўз иқтисодий фаолиятида даромадга эга бўлиши; ис-теъмолчилар ҳимояси, истеъмолчилар жамиятлари; товарлар ва хизматлар сифати, истеъмол кафолатини таъминлаш; аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш; ижтимоий таъминот тизими ва аҳолининг муҳтож, кам таъминланган қисмларига пенсиялар, нафақалар, турли хил имтиёзлар бериш.
Ривожланган демократик жамиятда И.ҳ. вазифаларини бажаришни давлат ўз зиммасига олади. «И.ҳ.» тушунчаси биринчи марта 1935 й.да АҚШнинг «Ижтимоий хавфсизлик бўйича қонун» ида қўлланилган, кейинчалик Халқаро меҳнат ташкилоти конвенцияларида бу тушунча мазмуни мукаммаллаштирилган. АҚШ, Канада, Швейцария каби мамлакатларда И.ҳ. нинг кўпгина муаммолари ҳал этилган, лекин ечимини топмаган муаммолари ҳам жуда кўп. Шунга қарамай, бу мамлакатлар тажрибаларидан фойдаланиш аҳамиятлидир.
Турли мамлакатларда аҳолини И.ҳ. тизими мамлакатнинг иқтисодий тараққиёт даражаси, демократик тараққиёт ва унинг аҳоли манфаатига мувофиклиги, ижтимоий сиёсат даражаси, ижтимоий таъминот тизими каби омилларга боғлиқ ҳолда амал қилади.
Ўзбекистонда Ид. тизими 20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб шакллана бошлади. 90-й.ларга келиб, бозор иқтисо-диётига ўтиш асосида амалдаги ислоҳотларга мос равишда янгидан шаклланди. Айниқса, миллийлик, ўзликни англаш, эътиқод ва анъаналарнинг тикланиши И.ҳ. тизимига муҳим янгилик бўлиб қўшилди.
Ўзбекистонда аҳолини И.ҳ. қилиш иқтисодий ислоҳотлар дастуридаги уз-луксиз устувор йўналишлардан бирига, яъни ислоҳотларнинг ҳамма босқичларида устувор ҳисобланадиган ва-зифалар қаторига киради. Мамлакатда ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиёти барпо қилишда давлат томонидан кучли И.Ҳ- сиёсати олиб борилмоқда. Кучли ижтимоий сиёсат Ўзбекистоннинг ўз истикдол ва тараққиёт йўлининг етакчи тамойилларидан бири ҳисобланади.
Республикада И. ҳ.нинг ҳуқуқий муҳити яратилди, унга қонуний асос солинди. И.ҳ. тамойиллари Ўзбекистон Республикаси Конституциясида кафолатланиб, қабул қилинган қонунларда ўз аксини топди. Мамлакатда даромад олишнинг кафолатланиши амалга оширилди. Кенг миқёсда янги иш жойлари яратилиши аҳолини иш б-н таъминлаш ишсизлик муаммосини ҳал қилмоқда (мамлакатда ишсизликнинг статистик кўрсаткичи — 0,5—0,6%). Бунда, айниқса, кичик ва ўрта бизнеспи ривожлантириш, касаначилик қўл келмоқда. Товарлар сифати, аҳолига хизмат кўрсатиш соҳаларида амалга оширилаётган тадбир-чоралар истеъмолчилар ҳимоясини шакллантириб, аҳоли манфаатларини таъминламоқда. Инфляциянинг олдини олиш, сўмнинг харид кучини сақлаш, бизнес-тижорат устидан давлатнинг маромий назоратини ўрнатиш, маркетинг, савдо, реклама кабиларни тартиблаштириш И.ҳ. ни ривожлантирмоқда. Экология б-н боғлиқ бир қанча катта ҳимоялаш ишлари амалга оширилиб, сув, ҳаво, ер ва маҳсулот тозалигига эришилмоқда.
Ўқиш, билим олиш, касб танлаш Ўзбекистонда амалга оширилаётган кадрлар тайёрлашнинг миллий дастури асосида тубдан янгиланмоқда. Таълимга ажратилган маблағлар кейинги 7 йил (1995—2002 йиллар) ичида йилига ялпи ички маҳсулотнинг 7,1—7,76% ини, ажратилган маблағ бюджет хара-жатларининг 21,77—24,12 %ини ташкил этди. Бу дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан ҳисобланади. Тиббиётда ўтказилаётган ислоҳотлар натижасида аҳолига соғлиқни сакдаш соҳасида кўрсатиладиган хизматлар самарадорлигини кўтариш чоралари амалга оширилди. Инфляцията қарши чоралар ҳам И.ҳ. да муҳим аҳамиятга эга. Кейинги йилларда унинг ўрнини тўла қоплаш мумкин бўлмаса ҳам зарар кучини пасайтириш мақсадида иш ҳақи, пенсиялар, стипендиялар ва ижтимоий нафақалар миқдори оширилмоқда (1998 й.да - 50%, 2000 й.да - 60% ва 2002 й.да - 30%).
Бозор муносабатларига ўтиш ва ижтимоий-иқтисодий тизимни ислоҳ қилиш даврида аҳолини ялпи И.ҳ. қилиш тизимидан ишончли ижтимоий кафолатлар ва аҳолини, айниқса, унинг ночор гурухларини аниқ манзилли ва мақсадли ижтимоий қўллаб-қувватлаш тизими барпо этилди. Бу тизимда маҳалла марказий ўринда туради. 1999 й.да ушбу тизим орқали кам таъминланган оилалар — жами 3 млн. киши (мамлакат аҳолисининг 12,2%) ва болали оилалар — 6,5 млн. дан opтик, киши (27%) моддий ёрдам олди. Бир оила учун ёрдам пули болалар нафақаси б-н бирга ойига 3,4 энг кам иш ҳақини ташил қилади. Бу соҳада И.ҳ., асосан, кам таъминланган оилалар учун турли нафақалар бериш, аҳолининг баъзи гуруҳлари учун имтиёзлар яратиш, ёлғиз қария ва ногиронларни давлат ҳисобидан боқиш ва б. асосида амалга оширилади.
Республика Президентининг «Кам таъминланган оилаларни ижтимоий ҳимоя қилишни кучайтиришга оид чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонига (1994 й. 23 авг.) кўра, вояга етмаган фарзандлари бўлган кўп болали оилалар, кам пенсия олаётганларнинг оилалари, ногиронларнинг оилалари, ишсизлар ва боқувчисини йўқотганларнинг оилалари, ёлғиз пенсионерлар ва кам даромад олаётган муҳтож оилаларга моддий ёрдам берилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1996 й. 10 дек.даги фармони б-н 16 ёшгача фарзанди бўлган кам таъминланган оилалар давлатнинг алоҳида оталиғига олинди, 2002 й. 25 янв.даги фармонга биноан ижтимоий ёрдам кўрсатиладиган фарзандли оилалар до-ираси умумтаълим мактабларида, академик лицейларда ва касбҳунар коллежларида ўқиётган 18 ёшгача фарзанди бўлган оилалар ҳисобига кенгайтирилди.
Булардан ташқари Ўзбекистонда норасимий ижтимоий ёрдам турлари ҳам мавжуд; уларга қариндошларнинг ўзаро ёрдами, миллий ва диний урф-одатлар асосида қилинадиган ёрдам, корхона ва ташкилотларнинг пенсионерларга, кам таъминланган кўп болали оилаларга, бева-бечораларга ёрдам пули бериши киради.
Республикада аёллар, болалар, кек-саларга алоҳида ғамхўрлик кўрсатилади. И.ҳ. доирасида 1998 й. «Оила йили», 1999 й. «Аёллар йили», 2000 й. «Соғлом авлод йили», 2001 й. «Болалар йили», 2002 й. «Қарияларни қадрлаш йили» деб эълон қилингани ва уларга тааллукли махсус дастурларни амалга ошириш мавжуд И.ҳ. муаммоларини ҳал қилиш ва бунга жамоатчиликни жалб этишда яхши самаралар берди. 1995 й.да бюджет харажатларининг 21,8%, 2000 й.да 29,6% ижтимоий соҳага ажратилди. 1999 й.дан бошлаб ЯИМ ўсиши аҳоли ўсиши суръатидан устун бўлишига эришилди. Бу турмуш даражаси ўсишининг ва И.ҳ. ривожининг заминидир. Умр узунлиги 70,3 ёшни (1999 й.) ташкил этди.
«Ўзбекистон Республикаси аҳолисини 2010 й.гача бўлган даврга мўлжалланган ижтимоий ҳимоя тизимининг ягона концепцияси» ишлаб чиқилган. Унда Республикада мавжуд бўлган И.ҳ. ва ижтимоий ёрдам, пенсия таъмино-ти, болаларга нафақа тўлаш, ёлғиз кек-саларга хизмат кўрсатиш, ногиронларни протез-ортопедия буюмлари, ҳаракатланиш воситалари б-н таъминлаш, шунингдек, тиббий, меҳнат ва ижтимоий жиҳатдан тиклаш, тиббий хизмат, ишсизларни ишга жойлаштириш ва моддий ёрдам бериш, бир йўла (номунтазам) ёрдам тизимлари асосларида амалга оширилиши белгиланган.
Ўзбекистонда 2000 й.да Республика давлат бюджетидан 72,4 млрд, сўм (ЯИМнинг 2,3%) И.ҳ.га ажратилди (яна қ. Ижтимоий таъминот).
Ад.: Инсон тараққиёти тўғрисида маъруза. [Ўзбекистон - 2000], Т., 2001.
Мухтор Расулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.