Ijtimoiy mehnat taqsimoti
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–63-b. — ziyouz.com
Ijtimoiy mehnat taqsimoti — ijtimoiy mehnatning mustaqil vazifalarni bajaruvçi mehnat turlariga ajralişi, ya'ni mehnat faoliyati turlarining alohidalaşuvi. Umuman jamiyatda mehnat taqsimoti asosida faoliyatni ayirboşlaş yotadi va har bir mehnat turi aniq bir mahsulotni yoki uning bir qismini yaratişga ix-tisoslaşadi. Faoliyat turlari böyiça mehnat taqsimotining umumiy, xususiy va yakka körinişlari bor. Umumiy mehnat taqsimoti — jamiyat miqyosida yirik mehnat turlarining bir-biridan ajralib, mustaqil yirik sohalarga bölinişi (sanoat, q. x., transport va aloqa, quriliş, xizmat körsatiş va h.k.). Xususiy mehnat taqsimoti — xalq xöjaligining yirik sohalari içida tarmoqlarning (q. x. da dehqonçilik, çorvaçilik, boğdorçilik, sanoatda esa undirma va işlov beriş, oğir va yengil sanoat, maşinasozlikda esa avtomobilsozlik, traktorsozlik, samolyotsozlik, stanoksozlik kabi tarmoqpar) vujudga kelişi. Yakka mehnat taqsimoti — kouxona, birlamçi xöjalik subyekti doirasida böladigan mehnat taqsimoti bölib, bunda alohida bir mahsulot, mahsulotning tarkibiy butlovçi qismlarini i.ç. böyiça ixtisoslaşgan mehnat turlari ajralib, alohidalaşadi.
Jamiyat taraqqiyoti tarixida birinçi yirik I.m.t. mehnat unumdorligining ösişi b-n boğliq bölib, uning natijasida jamiyatda faqat aqliy yoki jismoniy mehnat b-n şuğullanadigan kattakatta guruhlar, sinflar (mas, qullar va quldorlar) ga böliniş vujudga keldi. Işlab çiqaruvçi kuçlarning ösişi asosida ikkinçi yirik I.m.t. yuz berdi — hunarmandçilik dehqonçilikdan ajrab çiqdi va bu b-n şaharning qişloqdan ajralib çiqişi boşlandi. Hunarmandçilikning deh-qonçilikdan alohidalaşuvi natijasida tovar i.ç. yuzaga keldi. Ayirboşlaşning kuçayişi b-n uçinçi yirik I.m.t. — savdoning sanoatdan ajralişi yuz berdi.
Maşinalaşgan industriyaning paydo bölişi va rivojlanişi b-n I.m.t. da sanoatning mavqei ösib va yanada çuqurlaşib bordi. Kapitalizmning rivojlanişi xalqlarning xöjalik yuritişdagi yaqinlaşuviga, xalqaro mehnat taqsimotining paydo bölişiga şaroitlar yaratdi. Jahon hamjamiyati mamlakatlari örtasida xalqaro mehnat taqsimoti I.m.t. ning hozirgi davrdagi eng takomillaşgan va barça mamlakatlarni qamraydigan şaklidir. Xalqaro iqtisodiy integratsiya I.m.t. asosida vujudga kelib, iqtisodiy qoloklikni va xöjalik taraqqiyotidagi biryoqlamalikni bartaraf etiş va farovonlikni kötarişga xizmat qiladi (q. Mehnat taqsimoti).
I.m.t. iqtisodiy qonun bölib, unga binoan mehnat turlari uzluksiz ravişda bir-biridan ajralib, yangilari vujudga kelib, ixtisoslaşuv yuz beradi va uning unumdorligi ortib boradi. Mehnat taqsimoti va uning asosida ixtisoslaşuv natijasida mahsulot ayirboşlaş yuz beradi, uning rivojlanişi esa bozor munosabatlarining şakllanib, rivojlanişiga olib keladi.
Hasan Abulqosimov.
Q.: Mehnat taqsimoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЖТИМОИЙ МЕҲНАТ ТАҚСИМОТИ — ижтимоий меҳнатнинг мустақил вазифаларни бажарувчи меҳнат турларига ажралиши, яъни меҳнат фаолияти турларининг алоҳидалашуви. Умуман жамиятда меҳнат тақсимоти асосида фаолиятни айирбошлаш ётади ва ҳар бир меҳнат тури аниқ бир маҳсулотни ёки унинг бир қисмини яратишга их-тисослашади. Фаолият турлари бўйича меҳнат тақсимотининг умумий, хусусий ва якка кўринишлари бор. Умумий меҳнат тақсимоти — жамият миқёсида йирик меҳнат турларининг бир-биридан ажралиб, мустақил йирик соҳаларга бўлиниши (саноат, қ. х., транспорт ва алоқа, қурилиш, хизмат кўрсатиш ва ҳ.к.). Хусусий меҳнат тақсимоти — халқ хўжалигининг йирик соҳалари ичида тармоқларнинг (қ. х. да деҳқончилик, чорвачилик, боғдорчилик, саноатда эса ундирма ва ишлов бериш, оғир ва енгил саноат, машинасозликда эса автомобилсозлик, тракторсозлик, самолётсозлик, станоксозлик каби тармоқпар) вужудга келиши. Якка меҳнат тақсимоти — коухона, бирламчи хўжалик субъекти доирасида бўладиган меҳнат тақсимоти бўлиб, бунда алоҳида бир маҳсулот, маҳсулотнинг таркибий бутловчи қисмларини и.ч. бўйича ихтисослашган меҳнат турлари ажралиб, алоҳидалашади.
Жамият тараққиёти тарихида биринчи йирик И.м.т. меҳнат унумдорлигининг ўсиши б-н боғлиқ бўлиб, унинг натижасида жамиятда фақат ақлий ёки жисмоний меҳнат б-н шуғулланадиган каттакатта гуруҳлар, синфлар (мас, қуллар ва қулдорлар) га бўлиниш вужудга келди. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг ўсиши асосида иккинчи йирик И.м.т. юз берди — ҳунармандчилик деҳқончиликдан ажраб чиқди ва бу б-н шаҳарнинг қишлоқдан ажралиб чиқиши бошланди. Ҳунармандчиликнинг деҳ-қончиликдан алоҳидалашуви натижасида товар и.ч. юзага келди. Айирбошлашнинг кучайиши б-н учинчи йирик И.м.т. — савдонинг саноатдан ажралиши юз берди.
Машиналашган индустриянинг пайдо бўлиши ва ривожланиши б-н И.м.т. да саноатнинг мавқеи ўсиб ва янада чуқурлашиб борди. Капитализмнинг ривожланиши халқларнинг хўжалик юритишдаги яқинлашувига, халқаро меҳнат тақсимотининг пайдо бўлишига шароитлар яратди. Жаҳон ҳамжамияти мамлакатлари ўртасида халқаро меҳнат тақсимоти И.м.т. нинг ҳозирги даврдаги энг такомиллашган ва барча мамлакатларни қамрайдиган шаклидир. Халқаро иқтисодий интеграция И.м.т. асосида вужудга келиб, иқтисодий қолокликни ва хўжалик тараққиётидаги бирёқламаликни бартараф этиш ва фаровонликни кўтаришга хизмат қилади (қ. Меҳнат тақсимоти).
И.м.т. иқтисодий қонун бўлиб, унга биноан меҳнат турлари узлуксиз равишда бир-биридан ажралиб, янгилари вужудга келиб, ихтисослашув юз беради ва унинг унумдорлиги ортиб боради. Меҳнат тақсимоти ва унинг асосида ихтисослашув натижасида маҳсулот айирбошлаш юз беради, унинг ривожланиши эса бозор муносабатларининг шаклланиб, ривожланишига олиб келади.
Ҳасан Абулқосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.