Immunitet
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com
Immunitet (lot. immunitas — biron narsadan xalos, ozod böliş, qutuliş) — tirik mavjudotlarning öz butunligi va biologik noyobligini buzuvçi «yot» omillardan himoyalani-şi, qarşilik körsatişi, rezistentligi. «Yot» omillarga bakteriya va ularning toksinlari, viruslar, zamburuğlar, sodda jonivorlar, gelmintlar, köçirib ötkazilgan a'zo va töqimalar, organizmning özgargan öz xujayralari (mas, ösmasimon hujayralar) va b. kiradi. Bu omillar organizm uçun irsiy begona bölgan kimyoviy agentlar — antigenlar tutadi.
Organizmni infeksion agentlar va b. yot moddalardan himoya qiliş omillari tabiati böyiça uçga bölinadi:
1.Filogenetik I. — anatomik va fiziologik belgilar b-n ta'minlanib, nasldannaslga ötadigan nomax-sus himoya omillari yoki organizmning nomaxsus rezistentligi. Bu omillar patogen agentlar b-n birinçi bölib aloqa qiladi,. şuning uçun ularning faoliyati hisobiga odam organizmining köpgina yuqumli kasallik qözğatuvçilariga çidamliligi ta'minlanadi.
2. Tuğma I. (turga xos, tabiiy) — bir biologik turning ma'lum bir patogen agentga nisbatan çidamligi bulib, nasldannaslga ötadi. Mac, it, qoramol, tovuklarning ölat kasalligi qözğatuvçilari odamlarga yuqmaydi, öz navbatida odamlardagi zaxm, qizamiq, virusli gepatit, OITS qözğatuvçilari hayvonlarda kasallik qözğatmaydi. Turga xos I. uzoq yillar davomida evolyutsiya natijasida makroorganizm b-n patogen mikroorganizmlarning özaro munosabati oqibatida vujudga kelgan.
3. Orttirilgan I. —hayot davomida organizm immun sistemasining yot antigenlar b-n ta'sirlaşuvi hisobiga yuzaga keladigan himoya bölib, nasldan naslga ötmaydi. Orttirilgan I. tabiiy va sun'iy böladi. Tabiiy I. öz navbatida yana ikkiga bölinadi: 1) tabiiy faol I. — yuqumli kasallikdan soğaygandan söng yuzaga keladi; 2) tabiiy sust I. — onadan bolaga yöldoş va sut orqali ötadi. Sun'iy I. ham ikki xil böladi: 1) sun'iy faol I. vaksinalar b-n emlaganda hosil böladi; 2) sun'iy sust I. — zardob, qon, immunoglobulin va plazmalar yuborilgandan sung yuzaga keladi. Orttirilgan I. mikrobga qarşi (antibakterial I.) va uning toksinlariga qarşi (antitoksik I.) vujudga keladi. Antibakterial I. öz navbatida steril va nosteril turlarga bulinadi. Steril I. da kasallikdan söng patogen mikrob organizmda saqlanib qolmaydi (köpgina yuqumli kasalliklarga xos). Nosteril I. da kasallik qözğatuvçisi organizmda saqlanib qolişi mumkin (maye., sil, iç terlama, şol, gepatit kabi kasalliklarda), lekin odamda kasallik belgilari ku-zatilmaydi, ammo I. ma'lum bir sabablarga köra susaysa, kasallik qaytalanişi (retsidiv) mumkin.
Adaptiv I. bir organizm limfoid hujayralarini ikkinçi organizmga köçirib ötkazilganda, ularning faolligi hisobiga yuzaga keladi. Mas., oq qon kasalligida özgargan qon hujayralari öldirilib, donor soğlom odamdan kömik köçirib ötkaziladi. Töqima va a'zolarni donordan retsipiyentga köçirib ötkazişda rivojlanadigan qimoya transplantatsion I. deb ataladi. Bu himoya köçirib ötkazilgan töqima va a'zolarning bitib ketmasligiga va ularning nekrozga uçraşiga sabab böladi.
Muayyan töqima va a'zoda ma'lum bir omilga qarşi rivojlangan himoya mahalliy I. deb ataladi. Bu himoya sirtqi immun sistema a'zolarining faolligi hisobiga yuzaga keladi.
Organizmda uni kasallik qözğatuvçi har xil mikroorganizmlar va boşqa «yot» omillardan himoya qiluvçi tabiiy vositalar mavjud (organizmning nomaxsus rezistentligi): teri va şilliq qavatlarning mexanik tösiqlik vazifasi, limfa tugunlaridagi yalliğlaniş, organizm suyuqliklarining (sölak, köz yoşi, me'da-içak, nafas va siydiktanosil yöllarining şilliq moddalari, limfa, qon zardobi tarkibidagi lizotsim, interferon, komplement, properdin kabi omillar) bakteritsid va normal mikrofloraning antagonistik ta'siri, fagotsitoz qiluvçi hujayralar va tabiiy kil-lerlar faolligi, organizmning fizi-ologik reaksiyalari va b. Nomaxsus çi-damlilik qudratli himoya omili bölib, makroorganizmning içki muhiti barqarorligi (gomeostazi) ni doimiy ravişda ta'minlab turadi. Organizm limfoid töqimalarining «özinikini begonadan» ajrata oliş qobiliyati umurtqali organizmlarda immun omillar sistemasi sifatida şakllangan. Organizmda, irsiy jihatdan begona bölgan antigenlarga qarşi immun javob qonlimfoid a'zolarda (immun sistema) maxsus antitelolar va limfotsitlar yordamida amalga oşiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИММУНИТЕТ (лот. immunitas — бирон нарсадан халос, озод бўлиш, қутулиш) — тирик мавжудотларнинг ўз бутунлиги ва биологик ноёблигини бузувчи «ёт» омиллардан ҳимоялани-ши, қаршилик кўрсатиши, резистентлиги. «Ёт» омилларга бактерия ва уларнинг токсинлари, вируслар, замбуруғлар, содда жониворлар, гельминтлар, кўчириб ўтказилган аъзо ва тўқималар, организмнинг ўзгарган ўз хужайралари (мас, ўсмасимон ҳужайралар) ва б. киради. Бу омиллар организм учун ирсий бегона бўлган кимёвий агентлар — антигенлар тутади.
Организмни инфекцион агентлар ва б. ёт моддалардан ҳимоя қилиш омиллари табиати бўйича учга бўлинади:
1.Филогенетик И. — анатомик ва физиологик белгилар б-н таъминланиб, наслданнаслга ўтадиган номах-сус ҳимоя омиллари ёки организмнинг номахсус резистентлиги. Бу омиллар патоген агентлар б-н биринчи бўлиб алоқа қилади,. шунинг учун уларнинг фаолияти ҳисобига одам организмининг кўпгина юқумли касаллик қўзғатувчиларига чидамлилиги таъминланади.
2. Туғма И. (турга хос, табиий) — бир биологик турнинг маълум бир патоген агентга нисбатан чидамлиги булиб, наслданнаслга ўтади. Mac, ит, қорамол, товукларнинг ўлат касаллиги қўзғатувчилари одамларга юқмайди, ўз навбатида одамлардаги захм, қизамиқ, вирусли гепатит, ОИТС қўзғатувчилари ҳайвонларда касаллик қўзғатмайди. Турга хос И. узоқ йиллар давомида эволюция натижасида макроорганизм б-н патоген микроорганизмларнинг ўзаро муносабати оқибатида вужудга келган.
3. Орттирилган И. —ҳаёт давомида организм иммун системасининг ёт антигенлар б-н таъсирлашуви ҳисобига юзага келадиган ҳимоя бўлиб, наслдан наслга ўтмайди. Орттирилган И. табиий ва сунъий бўлади. Табиий И. ўз навбатида яна иккига бўлинади: 1) табиий фаол И. — юқумли касалликдан соғайгандан сўнг юзага келади; 2) табиий суст И. — онадан болага йўлдош ва сут орқали ўтади. Сунъий И. ҳам икки хил бўлади: 1) сунъий фаол И. вакциналар б-н эмлаганда ҳосил бўлади; 2) сунъий суст И. — зардоб, қон, иммуноглобулин ва плазмалар юборилгандан сунг юзага келади. Орттирилган И. микробга қарши (антибактериал И.) ва унинг токсинларига қарши (антитоксик И.) вужудга келади. Антибактериал И. ўз навбатида стерил ва ностерил турларга булинади. Стерил И. да касалликдан сўнг патоген микроб организмда сақланиб қолмайди (кўпгина юқумли касалликларга хос). Ностерил И. да касаллик қўзғатувчиси организмда сақланиб қолиши мумкин (мае., сил, ич терлама, шол, гепатит каби касалликларда), лекин одамда касаллик белгилари ку-затилмайди, аммо И. маълум бир сабабларга кўра сусайса, касаллик қайталаниши (рецидив) мумкин.
Адаптив И. бир организм лимфоид ҳужайраларини иккинчи организмга кўчириб ўтказилганда, уларнинг фаоллиги ҳисобига юзага келади. Мас., оқ қон касаллигида ўзгарган қон ҳужайралари ўлдирилиб, донор соғлом одамдан кўмик кўчириб ўтказилади. Тўқима ва аъзоларни донордан реципиентга кўчириб ўтказишда ривожланадиган қимоя трансплантацион И. деб аталади. Бу ҳимоя кўчириб ўтказилган тўқима ва аъзоларнинг битиб кетмаслигига ва уларнинг некрозга учрашига сабаб бўлади.
Муайян тўқима ва аъзода маълум бир омилга қарши ривожланган ҳимоя маҳаллий И. деб аталади. Бу ҳимоя сиртқи иммун система аъзоларининг фаоллиги ҳисобига юзага келади.
Организмда уни касаллик қўзғатувчи ҳар хил микроорганизмлар ва бошқа «ёт» омиллардан ҳимоя қилувчи табиий воситалар мавжуд (организмнинг номахсус резистентлиги): тери ва шиллиқ қаватларнинг механик тўсиқлик вазифаси, лимфа тугунларидаги яллиғланиш, организм суюқликларининг (сўлак, кўз ёши, меъда-ичак, нафас ва сийдиктаносил йўлларининг шиллиқ моддалари, лимфа, қон зардоби таркибидаги лизоцим, интерферон, комплемент, пропердин каби омиллар) бактерицид ва нормал микрофлоранинг антагонистик таъсири, фагоцитоз қилувчи ҳужайралар ва табиий кил-лерлар фаоллиги, организмнинг физи-ологик реакциялари ва б. Номахсус чи-дамлилик қудратли ҳимоя омили бўлиб, макроорганизмнинг ички муҳити барқарорлиги (гомеостази) ни доимий равишда таъминлаб туради. Организм лимфоид тўқималарининг «ўзиникини бегонадан» ажрата олиш қобилияти умуртқали организмларда иммун омиллар системаси сифатида шаклланган. Организмда, ирсий жиҳатдан бегона бўлган антигенларга қарши иммун жавоб қонлимфоид аъзоларда (иммун система) махсус антителолар ва лимфоцитлар ёрдамида амалга оширилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.