Immunitet
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Immunitet (lotinça «immunitas» — ozod böliş, xalos böliş) — tirik organizmning öz butunligi va biologik özigaxosligini buzuvçi yot omillardan himoyalaniş qobiliyati. ÖzME'ga köra, bunday omillar qatoriga bakteriyalar va ularning toksinlari, viruslar, zamburuğlar, sodda jonivorlar, gelmintlar, köçirib ötkazilgan a'zo va töqimalar hamda organizmning özgargan öz hujayralari, masalan, ösma hujayralari kiradi. Ularning barçasi organizm uçun irsiy jihatdan begona bölgan moddalar — antigenlarni tutadi. Rusça Vikipediyaga köra, immunitet organizmning yot modda va hujayralarni tanib olib, yöq qiliş orqali öz biologik individualligini saqlaşidir. Immunitetni Immunologiya örganadi.12
Tuğma va orttirilgan immunitet
13Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, immunitet ikki asosiy tizimga bölinadi. Tuğma (nospetsifik) immunitet patogenlarning umumiy belgilarini tanib, ularga oldindan tayyor javob beradi. Adaptiv (spetsifik, orttirilgan) immunitet esa har bir antigenni alohida taniydi va immun xotira hosil qiladi; aynan şu xususiyat emlaşning asosini taşkil etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, deyarli barça organizmlarda qandaydir himoya tizimi bor: hatto bakteriyalar ham viruslardan fermentlar yordamida himoyalanadi, jağli umurtqalilar, jumladan odamda esa eng murakkab himoya mexanizmi rivojlangan.
ÖzME immunitetni kelib çiqişiga köra uç turga ajratadi. Nasldan naslga ötadigan nomaxsus himoya omillari patogen bilan birinçi bölib aloqaga kiradi. Turga xos (tuğma) immunitet bir biologik turning ma'lum qözğatuvçiga çidamliligidir: masalan, it va qoramolning ayrim yuqumli kasalliklari odamga yuqmaydi, odamdagi qizamiq yoki virusli gepatit esa hayvonlarda kasallik qözğamaydi. Orttirilgan immunitet hayot davomida antigenlar bilan uçraşuv natijasida yuzaga keladi va nasldan naslga ötmaydi.
Orttirilgan immunitet turlari
13ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, orttirilgan immunitet tabiiy va sun'iy böladi. Tabiiy faol immunitet kasallikdan soğaygandan söng, tabiiy sust (passiv) immunitet esa onadan bolaga yöldoş va sut orqali antitelolar ötganda hosil böladi. Sun'iy faol immunitet vaksina bilan emlaş natijasida, sun'iy sust immunitet zardob yoki immunoglobulin yuborilganda yuzaga keladi. ÖzME'ga köra, mikrobning özi yoki uning toksinlariga qarşi qaratilganiga qarab antibakterial va antitoksik immunitet farqlanadi. Steril immunitetda kasallikdan keyin qözğatuvçi organizmda qolmaydi; nosteril immunitetda esa u saqlanib qolişi va immunitet susayganda kasallik qaytalanişi mumkin.
ÖzME transplantatsion immunitetni ham alohida körsatadi: u köçirib ötkazilgan töqima va a'zolarning bitib ketmasligiga sabab böladi. Muayyan a'zoda rivojlanadigan himoya mahalliy immunitet deb ataladi.
Himoya omillari
13ÖzME'ga köra, organizmning nomaxsus çidamliligini teri va şilliq qavatlarning mexanik tösiq vazifasi, sölak, köz yoşi va qon zardobidagi lizotsim, interferon, komplement kabi moddalar, normal mikrofloraning raqobat ta'siri, fagotsitoz qiluvçi hujayralar va tabiiy killer hujayralar ta'minlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, makrofaglar, neytrofillar, eozinofillar, bazofillar va tabiiy killerlar tuğma immun javobni amalga oşiradi, makrofaglar va limfotsitlar esa adaptiv javobda birgalikda qatnaşadi. Antigenlarga qarşi maxsus javob limfoid a'zolarda antitelolar va limfotsitlar yordamida şakllanadi.
Buzilişlari
13Inglizça Vikipediyaga köra, immun tizimining notöğri işlaşi autoimmun va yalliğlaniş kasalliklariga hamda saratonga olib kelişi mumkin. Immun tizim odatdagidan sust işlasa, immunitet tanqisligi yuzaga keladi va takrorlanuvçi, hayot uçun xavfli infeksiyalar rivojlanadi. Zararsiz moddalarga haddan taşqari kuçli javob esa allergiya şaklida namoyon böladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Immunitet // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2442 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAImmunitet. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2442
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2442
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Иммунитетru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Immune systemen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 136–137-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 136–137-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.