Immunogenetika
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com
Immunogenetika (immunitet va genetika) — immunitetning genetik mexanizmini örganadigan biologik fan. I. immunitet va immun reaksiyalar boşqarilişi asosini taşkil etadigan irsiylaniş va özgaruvçanlik qonuniyatlarini örganadi hamda immunologik metodlar yordamida immunitetning genetik mexanizmlarini oçib beradi. I. 20-a. boşlarida odam va hayvonlar qon guruxlarining örganilişi hamda organizmning toksinlar yoki infeksiyalarga ta'sirçanligi ularning irsiy xususiyatlariga boğlikligi aniqlanişi b-n fan sifatida şakllana boşladi. I. immunologiya, genetika, molekulyar biologiya, biokimyo b-n boğlangan. U antigenlarni sintezlovçi va immun reaksiyalarni boşqa-ruvçi genlar kodining (q. Genetik kod) kaşf etilişi tufayli rivojlanadi. Organlarning köçirib ötkazilişi va qon quyişda töqimalarning mos kelmasligi hayvonlar hujayrasi sirtida joylaşgan töqimalar muvo-fiqligi gen faoliyati tufayli sin-tezlangan mahsulot b-n boğliq. Şu sababdan immunologik jihatdan bir-biridan kam farq qiladigan donor va retsipiyentlarni tanlab oliş transplantatsiya işlarining muvaffaqiyati garovi hisoblanadi. Töqimalar muvo-fiqligi genlarning örganilişi na-tijasida odam organizmining köpçilik kasalliklarga (sklerozning ayrim şakllari, revmatoid artrit, bolalar diabeti, gijja) ta'sirçanligi ana şu genlarning muayyan allellariga boğliqligi aniqlangan. Hujayra taşqi membranasi antigenlariga viruslar (şu jumladan onkoviruslar) birikib olişi tufayli bu antigenlar organiz-mni virus infeksiyasiga ta'sirçan qilib qöyadi. Töqima muvofikligi an-tigenlari sintezini kodlaştiruvçi genlardan taşqari immun reaksiyalarni boşqaruvçi dominant Ir. genlar (q. Dominantlik) ham böladi. I. «begona»ni immun bilib oliş mexanizmini ham örganadi. «Begona»ni bilib oliş strukturalariga Vlimfotsitlar va ularning analogi Tlimfotsitlar sirtida joylaşgan immunoglobulin re-septorlar kiradi. Immunoglobulin polipeptid zanjirining sintezi ikki-ta (V va S) gen orkali kodlanadi; V — antiteloning spetsifikligini, S — uning qaysi guruh (sinf, kenja sinf, tip)ga mansubligini belgilaydi. Immun javobning şakllanişida immunkompetentli hujayralarning özaro ta'siri omillarini hamda immun si-stemasining irsiy zararlanişini örganiş ham I. vazifasiga kiradi. I. sohasidagi işlar transplantologiya, transfiziologiya, klinik I., naslçilik işlarida katta ahamiyatga ega.
Ad.: Petrov R. V., Immunologiya i immunogenetika, M., 1976; Genetiçeskiy kontrol immunnogo otveta. Inglizçadan tarjima, M., 1976.
Q.: Dominantlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИММУНОГЕНЕТИКА (иммунитет ва генетика) — иммунитетнинг генетик механизмини ўрганадиган биологик фан. И. иммунитет ва иммун реакциялар бошқарилиши асосини ташкил этадиган ирсийланиш ва ўзгарувчанлик қонуниятларини ўрганади ҳамда иммунологик методлар ёрдамида иммунитетнинг генетик механизмларини очиб беради. И. 20-а. бошларида одам ва ҳайвонлар қон гурухларининг ўрганилиши ҳамда организмнинг токсинлар ёки инфекцияларга таъсирчанлиги уларнинг ирсий хусусиятларига боғликлиги аниқланиши б-н фан сифатида шакллана бошлади. И. иммунология, генетика, молекуляр биология, биокимё б-н боғланган. У антигенларни синтезловчи ва иммун реакцияларни бошқа-рувчи генлар кодининг (қ. Генетик код) кашф этилиши туфайли ривожланади. Органларнинг кўчириб ўтказилиши ва қон қуйишда тўқималарнинг мос келмаслиги ҳайвонлар ҳужайраси сиртида жойлашган тўқималар муво-фиқлиги ген фаолияти туфайли син-тезланган маҳсулот б-н боғлиқ. Шу сабабдан иммунологик жиҳатдан бир-биридан кам фарқ қиладиган донор ва реципиентларни танлаб олиш трансплантация ишларининг муваффақияти гарови ҳисобланади. Тўқималар муво-фиқлиги генларнинг ўрганилиши на-тижасида одам организмининг кўпчилик касалликларга (склерознинг айрим шакллари, ревматоид артрит, болалар диабети, гижжа) таъсирчанлиги ана шу генларнинг муайян аллелларига боғлиқлиги аниқланган. Ҳужайра ташқи мембранаси антигенларига вируслар (шу жумладан онковируслар) бирикиб олиши туфайли бу антигенлар организ-мни вирус инфекциясига таъсирчан қилиб қўяди. Тўқима мувофиклиги ан-тигенлари синтезини кодлаштирувчи генлардан ташқари иммун реакцияларни бошқарувчи доминант Ir. генлар (қ. Доминантлик) ҳам бўлади. И. «бегона»ни иммун билиб олиш механизмини ҳам ўрганади. «Бегона»ни билиб олиш структураларига Влимфоцитлар ва уларнинг аналоги Тлимфоцитлар сиртида жойлашган иммуноглобулин ре-цепторлар киради. Иммуноглобулин полипептид занжирининг синтези икки-та (V ва С) ген оркали кодланади; V — антителонинг спецификлигини, С — унинг қайси гуруҳ (синф, кенжа синф, тип)га мансублигини белгилайди. Иммун жавобнинг шаклланишида иммункомпетентли ҳужайраларнинг ўзаро таъсири омилларини ҳамда иммун си-стемасининг ирсий зарарланишини ўрганиш ҳам И. вазифасига киради. И. соҳасидаги ишлар трансплантология, трансфизиология, клиник И., наслчилик ишларида катта аҳамиятга эга.
Ад.: Петров Р. В., Иммунология и иммуногенетика, М., 1976; Генетический контроль иммунного ответа. Инглизчадан таржима, М., 1976.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.