Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Impressionizm

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 151–152-b. — ziyouz.com

    Impressionizm (frans. impression — taassurot) — san'atda 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida hukm surgan yönaliş. I. vakillari mavjud borliqni harakatda, özgarişda tabiiyroq tasvirlaşga, öz laxzalik taassurotlarini ifodalaşga intilib, tasvirning jonli, haqqoniyligiga erişgan. Voqelikning tabiiyligi, inson va muhit birligida uning doimiy özgaruvçanligi ifoda etildi.

    Dastlab 1860-y.larda fransuz rangtasvirida vujudga kelgan. E. Mane, K. Mone, O. Renuar hayotdan olgan bevo-sita jonli taassurotlarini tasodifiy harakat, favqulodda holatlar ifodasida namoyon etdilar. Manzara, portret, köp şaklli kompozitsiyalarda ras-somlar tomonidan dastlabki taassurotlar kuçi va sofligi, betakror xususiyatlari mayda detallariga beril-masdan tasvirlandi. Impressionistlar ilk bor zamonaviy şahar hayotining serqirra körinişlarini yaratib, asarlarida şahar manzarasi va undagi odamlar qiyofasida uning öziga xosligini aks ettirdilar. K. Mone, E. Dega, K. Pissarro, A. Sisley kabi manzara ustalari öz asarlarini oçiq havoda işlab quyoş nuri jilosini, tabiatning rang-barang böyoklari boy maj-muasini yorqin aks ettirdilar, plener ularning asarlaridagi kundalik ohan-glarga quyoş nuri b-n töyingan, bay-ramona kayfiyat baxş etgan.

    Yetuk I. asarlari yorqinligi va hayotiyligi b-n ajralib turadi. I. xususiyatlari neoimpressionizm va postimpressionizmda taraqqiy etdi. Amerikada J. Uistler, Germaniyada M. Liberman, L. Korint, Rossiyada K. A. Korovin, I. E. Grabar va b. ijodi I. rivojiga hissa bölib qöşildi. 1880— 1910 y.larda I. köp rassomlar ijodiga sezilarli ta'sir körsatgan. Bu vo-qelikni yangi tomonlarini özlaştirişda, plener usullarini egallaşda namoyon böldi. I. qoidalari haykaltaroşlikda turli darajada öz aksini topdi. Haykaltaroşlardan fransuz O. Roden, italiyalik M. Rosso, rus P. P. Trubetskiy, A. Golubkina va b. öz asarlarida harakatni, harakat paytida şakl özgarişlarini ifoda etdilar.

    Impressionist rassomlar ijodi özbek rangtasvir san'ati rivojida ham öz ifodasini topdi. Özbekistonlik rassomlar L. Bure, O. Tatevosyan, P. Benkov, 3. Kovalevskaya, A. Mirsoa-tov va b. ijodida şu ta'sir seziladi.

    Musiqada — I. Fransiya kompozitorlari ijodida 1880—90 y.larda paydo bölgan (K. Debyussi, keyinçalik M. Ravel, P. Dyuka va b.). 20-a. boşidan Yevropaning boşqa mamlakatlarida ham tarqalgan (Ispaniyada M. de Falya, Italiyada O. Respigi, A. Kazel-la, Polşada K. Şimanovskiy va b.). Musikiy I.ga tabiat manzaralari, taş-qi dunyo hodisalarini kuzatiş jarayo-nida yuzaga kelgan his-tuyğularni, no-zik ruhiy holatlarni aks ettiriş xosdir. Asarlar tembr va garmoniyaning rang-barangligi, şakl rivojining erkinligi, ritmikasining beqarorligi b-n ajralib turadi.

    Adabiyotda — I.ning bir neça us -lubiy yönalişlari kuzatiladi. «Psixologik I.» yönalişida yaratilgan asarlar, ayniqsa, maşhur. Garçi bu yönalişning asosçilari aka-uka Gonkurlar hisoblansada, yangiça şakldagi ruxiy taxlillarga boy asarlarni K. Gamsun, T. Mann, S. Sveyg, ayniq-sa, M. Prust ijodida köplab uçratiş mumkin.

    20-a. örtalariga kelib I. uslub sifatida öz umrini tugatgan bölsada, turli mamlakatlar ijodkorlari orasida bu yönalişda asarlar yaratayetgan yoxud ijodiy evolyutsiyasining muayyan bosqiçida unga ergaşgan yozuvçilar topiladi. Xususan, özbek adiblaridan X. Döstmuhammad («Köz qoraçiğidagi uy», «Jajman» va b.), N. Eşonqul («Maymun yetaklagan odam» va b.) ijodida şu yönalişning ta'siri seziladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИМПРЕССИОНИЗМ (франц. impression — таассурот) — санъатда 19-а. охири — 20-а. бошларида ҳукм сурган йўналиш. И. вакиллари мавжуд борлиқни ҳаракатда, ўзгаришда табиийроқ тасвирлашга, ўз лахзалик таассуротларини ифодалашга интилиб, тасвирнинг жонли, ҳаққонийлигига эришган. Воқеликнинг табиийлиги, инсон ва муҳит бирлигида унинг доимий ўзгарувчанлиги ифода этилди.

    Дастлаб 1860-й.ларда француз рангтасвирида вужудга келган. Э. Мане, К. Моне, О. Ренуар ҳаётдан олган бево-сита жонли таассуротларини тасодифий ҳаракат, фавқулодда ҳолатлар ифодасида намоён этдилар. Манзара, портрет, кўп шаклли композицияларда рас-сомлар томонидан дастлабки таассуротлар кучи ва софлиги, бетакрор хусусиятлари майда деталларига берил-масдан тасвирланди. Импрессионистлар илк бор замонавий шаҳар ҳаётининг серқирра кўринишларини яратиб, асарларида шаҳар манзараси ва ундаги одамлар қиёфасида унинг ўзига хослигини акс эттирдилар. К. Моне, Э. Дега, К. Писсарро, А. Сислей каби манзара усталари ўз асарларини очиқ ҳавода ишлаб қуёш нури жилосини, табиатнинг ранг-баранг бўёклари бой маж-муасини ёрқин акс эттирдилар, пленэр уларнинг асарларидаги кундалик оҳан-гларга қуёш нури б-н тўйинган, бай-рамона кайфият бахш этган.

    Етук И. асарлари ёрқинлиги ва ҳаётийлиги б-н ажралиб туради. И. хусусиятлари неоимпрессионизм ва постимпрессионизмда тараққий этди. Америкада Ж. Уистлер, Германияда М. Либерман, Л. Коринт, Россияда К. А. Коровин, И. Э. Грабарь ва б. ижоди И. ривожига ҳисса бўлиб қўшилди. 1880— 1910 й.ларда И. кўп рассомлар ижодига сезиларли таъсир кўрсатган. Бу во-қеликни янги томонларини ўзлаштиришда, пленэр усулларини эгаллашда намоён бўлди. И. қоидалари ҳайкалтарошликда турли даражада ўз аксини топди. Ҳайкалтарошлардан француз О. Роден, италиялик М. Россо, рус П. П. Трубецкий, А. Голубкина ва б. ўз асарларида ҳаракатни, ҳаракат пайтида шакл ўзгаришларини ифода этдилар.

    Импрессионист рассомлар ижоди ўзбек рангтасвир санъати ривожида ҳам ўз ифодасини топди. Ўзбекистонлик рассомлар Л. Бурэ, О. Татевосян, П. Беньков, 3. Ковалевская, А. Мирсоа-тов ва б. ижодида шу таъсир сезилади.

    Мусиқада — И. Франция композиторлари ижодида 1880—90 й.ларда пайдо бўлган (К. Дебюсси, кейинчалик М. Равель, П. Дюка ва б.). 20-а. бошидан Европанинг бошқа мамлакатларида ҳам тарқалган (Испанияда М. де Фалья, Италияда О. Респиги, А. Казел-ла, Польшада К. Шимановский ва б.). Мусикий И.га табиат манзаралари, таш-қи дунё ҳодисаларини кузатиш жараё-нида юзага келган ҳис-туйғуларни, но-зик руҳий ҳолатларни акс эттириш хосдир. Асарлар тембр ва гармониянинг ранг-баранглиги, шакл ривожининг эркинлиги, ритмикасининг беқарорлиги б-н ажралиб туради.

    Адабиётда — И.нинг бир неча ус -лубий йўналишлари кузатилади. «Психологик И.» йўналишида яратилган асарлар, айниқса, машҳур. Гарчи бу йўналишнинг асосчилари ака-ука Гонкурлар ҳисоблансада, янгича шаклдаги рухий тахлилларга бой асарларни К. Гамсун, Т. Манн, С. Цвейг, айниқ-са, М. Пруст ижодида кўплаб учратиш мумкин.

    20-а. ўрталарига келиб И. услуб сифатида ўз умрини тугатган бўлсада, турли мамлакатлар ижодкорлари орасида бу йўналишда асарлар яратаетган ёхуд ижодий эволюциясининг муайян босқичида унга эргашган ёзувчилар топилади. Хусусан, ўзбек адибларидан X. Дўстмуҳаммад («Кўз қорачиғидаги уй», «Жажман» ва б.), Н. Эшонқул («Маймун етаклаган одам» ва б.) ижодида шу йўналишнинг таъсири сезилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.