Impressionizm

Impressionizm (fransuzça impression — «taassurot») — XIX asr oxiri va XX asr boşlarida rangtasvir, keyinroq musiqa va adabiyotda keng tarqalgan yönaliş. ÖzME'ga köra, impressionistlar borliqni harakat va özgarişda, imkon qadar tabiiy holda tasvirlaşga, öz lahzalik taassurotlarini jonli ifodalaşga intilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, harakat Parijdagi bir guruh rassomlarning 1870–1880-yillardagi mustaqil körgazmalari orqali maşhur bölgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, yönaliş nomi Klod Monening 1872-yilda çizilgan «Taassurot. Quyoş çiqişi» kartinasidan olingan: 1874-yilda tanqidçi Lui Leruo satirik maqolasida bu sözni masxara ma'nosida işlatgan, rassomlar esa uni öz nomi sifatida qabul qilgan. Birinçi mustaqil körgazma 1874-yil aprelida fotograf Nadar ustaxonasida oçilgan, 1886-yilgaça jami sakkizta körgazma ötkazilgan; ularning barçasida faqat Kamil Pissarro qatnaşgan.

Yangi yönalişning ildizlari 1860-yillarga borib taqaladi. Eduar Manening «Ötloqdagi nonuşta» asari 1863-yilda rasmiy Salon tomonidan rad etilgaç, «Rad etilganlar saloni» taşkil qilingan. ÖzME'ga köra, dastlab Fransiya rangtasvirida E. Mane, K. Mone va O. Renuar hayotdan olingan bevosita taassurotlarni tasodifiy harakat va kutilmagan holatlar orqali ifodalay boşlagan. Inglizça Vikipediya Manening guruh körgazmalarida hiç qatnaşmaganini, ammo uning yetakçisi sifatida qadrlanganini qayd etadi.

Impressionistlar akademik san'at va Salon talab qilgan sayqallangan, ustaxonada işlanadigan uslubdan voz keçgan. Ular oçiq havoda (plenerda) işlab, quyoş nuri jilosini, tabiat ranglarining özgaruvçanligini, kundalik hayot va zamonaviy şahar manzaralarini aks ettirgan. ÖzME'ga köra, ular mayda detallarga berilmasdan, dastlabki taassurotning kuçi va betakrorligini saqlaşga intilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ular erkin, körinib turadigan mazoklardan foydalangan, böyoqlarni aralaştirmay yonma-yon surtgan, qora rangdan qoçgan; böyoqning metall tubalarda sotila boşlanişi va yangi sintetik pigmentlar oçiq havoda işlaşni osonlaştirgan. Fotografiya va yapon gravyuralari ham kompozitsiyaga ta'sir körsatgan.

Yönalişning asosiy namoyandalari — Klod Mone, Ogyust Renuar, Kamil Pissarro, Alfred Sisley, Edgar Dega, Berta Morizo va Pol Sezann. ÖzME'ga köra, impressionizm ta'siri Amerikada J. Uistler, Germaniyada M. Liberman va L. Korint, Rossiyada K. Korovin va I. Grabar ijodida, haykaltaroşlikda esa O. Roden, M. Rosso va P. Trubetskoy asarlarida seziladi. Uning tamoyillari keyinçalik neoimpressionizm va postimpressionizmda rivojlangan; inglizça Vikipediyaga köra, u ekspressionizm, fovizm va kubizmga ham ta'sir qilgan.

ÖzME'ga köra, impressionizm ta'siri özbek rangtasviriga ham yetib kelgan. L. Bure, O. Tatevosyan, P. Benkov, Z. Kovalevskaya va A. Mirsoatov kabi Özbekiston rassomlari ijodida bu yönalişning izlari körinadi.

Musiqiy impressionizm 1880–1890-yillarda Fransiyada Klod Debyussi, keyinroq Moris Ravel va Pol Dyuka ijodida şakllangan, XX asr boşida esa Ispaniyada M. de Falya, Italiyada O. Respigi, Polşada K. Şimanovskiy asarlarida davom etgan. ÖzME'ga köra, bu musiqa tabiat manzaralari va nozik ruhiy holatlarni aks ettiradi, tembr va garmoniyaning rang-barangligi, şaklning erkinligi va beqaror ritm bilan ajralib turadi.

Adabiyotda ayniqsa «psixologik impressionizm» yönalişi maşhur. ÖzME uning boşlovçilari sifatida aka-uka Gonkurlarni, rivojlantiruvçilari sifatida K. Gamsun, T. Mann, S. Sveyg va ayniqsa M. Prustni tilga oladi. Ensiklopediyaga köra, özbek nasrida X. Döstmuhammad va N. Eşonqul ijodida ham bu yönaliş ta'siri kuzatiladi.