Improvizatsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152-b. — ziyouz.com
Improvizatsiya (lot. improvisus — kutilmagan, bexosdan) — şe'r, musiqa va b.ni oldindan tayyorgarliksiz, ijro davomida ijod etiş; aktyor öyinida bexosdan paydo böladigan ilhom, ijodiy fantaziya, ruhiy kötarinkilik, fikr, söz, ohang va tasvirning erkinligi. Aktyor öyinidagi I. ijro etilayotgan rolni jonlantiradi, unga yangi ma'no beradi. Qad. xalq teatri aktyorlari — skomoroxlar, mimlar, bizda masxaraboz va qiziqçilar, ay-niqsa, italyan xalq komediya teatri («Del Arte») aktyorlarining öyinida I. asosiy örin egallagan. Özbek aktyorlaridan Hoji Siddiq Mslomov, Soyib Xöjayev, Ğani A'zamov kabi aktyorlar ijodida I. muhim rol öynagan (yana q. Badiha).
Musiqada I.ning ikki asosiy turi mavjud. An'anaviy (oğzaki an'anadagi) musiqada, şu jumladan, özbek musiqa merosida muayyan kuyni I. tar-zida talqin etiş — musika ijrosining asosiy şakllaridan biri hisoblanadi. Bunda sozanda yoki xonanda turli musika bezak (melizm)laridan mohirona foydalanadi, yangi ohang ibo-ra va jumlalarini ustalik b-n kiri-tadi, avj yoki jör ovozlarni özgartiriş kabi usullardan foydalanadi. Ikkinçi turi — I. uslubida yangi musika asari (yoki ma'lum qismini, mas, kadensiya)ii yaratişdir. Kompozitorlik ijodida I. şakllari 16—17-a.larda rivoj topib, ayniqsa 19-a.da (belkanto san'atida, virtuoz musiqasida) uz çöqqisiga kötarilgan. Jaz musiqasida I. asosiy örin tutadi. Özbek sozandalaridan A. Abduraşidov, A. Ismo-ilov, Q. Dadayev va b. I.dan mohirona foydalanişadi.
Q.: Badiha
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИМПРОВИЗАЦИЯ (лот. improvisus — кутилмаган, бехосдан) — шеър, мусиқа ва б.ни олдиндан тайёргарликсиз, ижро давомида ижод этиш; актёр ўйинида бехосдан пайдо бўладиган илҳом, ижодий фантазия, руҳий кўтаринкилик, фикр, сўз, оҳанг ва тасвирнинг эркинлиги. Актёр ўйинидаги И. ижро этилаётган ролни жонлантиради, унга янги маъно беради. Қад. халқ театри актёрлари — скоморохлар, мимлар, бизда масхарабоз ва қизиқчилар, ай-ниқса, итальян халқ комедия театри («Дель Арте») актёрларининг ўйинида И. асосий ўрин эгаллаган. Ўзбек актёрларидан Ҳожи Сиддиқ Мсломов, Сойиб Хўжаев, Ғани Аъзамов каби актёрлар ижодида И. муҳим роль ўйнаган (яна қ. Бадиҳа).
Мусиқада И.нинг икки асосий тури мавжуд. Анъанавий (оғзаки анъанадаги) мусиқада, шу жумладан, ўзбек мусиқа меросида муайян куйни И. тар-зида талқин этиш — мусика ижросининг асосий шаклларидан бири ҳисобланади. Бунда созанда ёки хонанда турли мусика безак (мелизм)ларидан моҳирона фойдаланади, янги оҳанг ибо-ра ва жумлаларини усталик б-н кири-тади, авж ёки жўр овозларни ўзгартириш каби усуллардан фойдаланади. Иккинчи тури — И. услубида янги мусика асари (ёки маълум қисмини, мас, каденция)ии яратишдир. Композиторлик ижодида И. шакллари 16—17-а.ларда ривож топиб, айниқса 19-а.да (бельканто санъатида, виртуоз мусиқасида) уз чўққисига кўтарилган. Жаз мусиқасида И. асосий ўрин тутади. Ўзбек созандаларидан А. Абдурашидов, А. Исмо-илов, Қ. Дадаев ва б. И.дан моҳирона фойдаланишади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.