Indikator
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 175–176-b. — ziyouz.com
Indikator (lot. indico — körsataman, aniqlayman) — biror jarayonning borişini yoki kuzatilayotgan obyektning holatini inson idrok etadigan qulay şaklda aks ettiruvçi asbob (qurilma, element). Vizual (körib), akustik (eşitib), taktil (se-ziş, iskaş va b. ga asoslangan) va b. xillari bor. Inson axborotlarning qariiyb 90 foizini körib idrok qilgani uçun vizual I. kengroq işlatiladi. Vizual I. ning katta guruhini tasviriy I. lar taşkil etadi, ular obyektning fazodagi holatini, tasnifiy özgarişini grafik tarzda yoki elektron-nur trubkasi ekranida egri çiziq tarzida tasvirlaydi. «Hozir böliş effekti» ni yaratuvçi vizual I. dan foydalanilganda yaxşi idroq qilinadi. Mac, samolyotning bir neça I. körsatayotgan vaziyati samolyotni tus-mollab qöndiriş asbobidagi bitta körinadigan şartli tasvir — obyektning ekranda siljişi b-n almaştiriladi (1-rasm). Kuzatilayotgan obyekt yaxşi körinmaydigan joylarda akustik I. qöl keladi. Obyektdan keladigan signallarni darhol seziş lozim bölgan hollarda taktil I. vizual I. b-n birga qöllaniladi.
Tuzilişiga köra, signal I. i (lampalar, qönğiroq, riçag va b.), milli (minut, metr, kilogramm, gradus va b. ga bölingan şkalali), raqamli, tasviriy (yaqqol), proyeksion (elektron-nur trubkali) va aralaş I. lar buladi. Vazifasiga kura, rostlaş, ulçaş, radiolokatsiya va b. xillarga bölinadi. Konçilikda plun-\jerli nasosning klapanlari işini nazorat qilib turadigan rostlaş I. i qöllaniladi. M aş inasozlikda berilgan ölçamdan oğiş qiymatini körsatadigan ölçaş I. i işlatiladi (2-rasm). Radiolokatsiya I.iradiolokatorning ta'sir doirasida ni-şon paydo bölganini körsatadi va uning koordinatalarini aniqlab beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНДИКАТОР (лот. indico — кўрсатаман, аниқлайман) — бирор жараённинг боришини ёки кузатилаётган объектнинг ҳолатини инсон идрок этадиган қулай шаклда акс эттирувчи асбоб (қурилма, элемент). Визуал (кўриб), акустик (эшитиб), тактил (се-зиш, искаш ва б. га асосланган) ва б. хиллари бор. Инсон ахборотларнинг қариийб 90 фоизини кўриб идрок қилгани учун визуал И. кенгроқ ишлатилади. Визуал И. нинг катта гуруҳини тасвирий И. лар ташкил этади, улар объектнинг фазодаги ҳолатини, таснифий ўзгаришини график тарзда ёки электрон-нур трубкаси экранида эгри чизиқ тарзида тасвирлайди. «Ҳозир бўлиш эффекти» ни яратувчи визуал И. дан фойдаланилганда яхши идроқ қилинади. Mac, самолётнинг бир неча И. кўрсатаётган вазияти самолётни тус-моллаб қўндириш асбобидаги битта кўринадиган шартли тасвир — объектнинг экранда силжиши б-н алмаштирилади (1-расм). Кузатилаётган объект яхши кўринмайдиган жойларда акустик И. қўл келади. Объектдан келадиган сигналларни дарҳол сезиш лозим бўлган ҳолларда тактил И. визуал И. б-н бирга қўлланилади.
Тузилишига кўра, сигнал И. и (лампалар, қўнғироқ, ричаг ва б.), милли (минут, метр, килограмм, градус ва б. га бўлинган шкалали), рақамли, тасвирий (яққол), проекцион (электрон-нур трубкали) ва аралаш И. лар булади. Вазифасига кура, ростлаш, улчаш, радиолокация ва б. хилларга бўлинади. Кончиликда плун-\жерли насоснинг клапанлари ишини назорат қилиб турадиган ростлаш И. и қўлланилади. М аш инасозликда берилган ўлчамдан оғиш қийматини кўрсатадиган ўлчаш И. и ишлатилади (2-расм). Радиолокация И.ирадиолокаторнинг таъсир доирасида ни-шон пайдо бўлганини кўрсатади ва унинг координаталарини аниқлаб беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.