Indikator

Indikator (lotinça «indico» — «körsataman, aniqlayman») — biror jarayonning qanday keçayotganini yoki kuzatilayotgan obyekt holatini inson tez va oson idrok qila oladigan şaklda körsatib beradigan asbob, qurilma yoki uning elementi. Rusça Vikipediyaga köra, indikator vazifasini nafaqat asbob, balki axborot tizimi, modda yoki boşqa obyekt ham bajarişi mumkin; asosiy şart — nazorat qilinayotgan parametr özgarişini körib, eşitib yoki uşlab bilinadigan qulay körinişda aks ettiriş.123

ÖzME indikatorlarni inson qaysi sezgi a'zosi bilan qabul qilişiga qarab ajratadi: vizual (körib idrok qilinadigan), akustik (eşitiladigan), taktil (teginiş va boşqa sezgilarga asoslangan) va boşqalar. Inson tevarak-atrofdan keladigan axborotning 90 foizga yaqinini köz orqali olgani uçun vizual indikatorlar eng köp tarqalgan. Ularning katta guruhini tasviriy indikatorlar taşkil etadi: ular obyektning fazodagi vaziyatini yoki özgarişini grafik tarzda yoxud elektron-nur trubkasi ekranida egri çiziq bilan körsatadi.

ÖzME'ga köra, operator «voqea joyida turgandek» tasavvur oladigan indikatorlar ayniqsa yaxşi idrok etiladi. Masalan, samolyotni qöndiriş paytida bir neça asbobning körsatkiçlari örniga ekranda bitta şartli belgining siljişini kuzatiş ançagina qulay. Obyekt yaxşi körinmaydigan joylarda tovuşli indikatorlar qöl keladi, signalga zudlik bilan javob beriş kerak bölgan hollarda esa taktil va vizual indikatorlar birgalikda qöllanadi.

Tuzilişiga köra signal indikatorlari (lampa, qönğiroq, riçag), millari şkala böylab yuradigan strelkali indikatorlar, raqamli, tasviriy, proyeksion (elektron-nur trubkali) va aralaş indikatorlar farqlanadi. Vazifasiga köra ular rostlaş, ölçaş, radiolokatsiya indikatorlari va boşqa guruhlarga bölinadi. ÖzME misol tariqasida konçilikda plunjerli nasos klapanlari işini kuzatuvçi rostlaş indikatorini, radiolokatsiyada esa ta'sir doirasida nişon paydo bölganini bildirib, uning koordinatalarini körsatuvçi qurilmani keltiradi.

Maşinasozlikda detal ölçamining berilgan qiymatdan oğişini körsatadigan ölçaş indikatorlari keng tarqalgan. Rusça Vikipediyaga köra, bunday ölçaş kallaklari ölçaş uçining kiçik siljişini strelkaning şkala böylab katta siljişiga aylantiradi; dastlab 1890-yilda riçagli turlari yaratilgan, keyin tişli, riçag-tişli va prujinali turlari paydo bölgan. Eng keng tarqalgani — soat körinişidagi indikator: silindrsimon korpus içidagi tişli reyka va şesternyalar ölçaş sterjenining ilgarilama harakatini strelkaning aylanişiga aylantiradi, maxsus prujina esa tişlar orasidagi lyuftni yöqotadi. Odatda strelkaning bir marta aylanişi 1 mm siljişga töğri keladi, bölim qiymati esa 0,01 mm bölgan asboblar köp işlatiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, bunday indikatorlar mohiyatan nisbiy ölçaş asbobi bölib, etalon plitkalar yordamida tekşirib turilsa amalda mutlaq ölçaşga yaqin natija beradi. Ular işlov berilgan detallarni nazorat qilişda, laboratoriyada balka yoki halqaning egilişini ölçaşda qöllanadi. Elektron turlarida ölçaş uçining siljişi optik yoki siğimli panjara yordamida aniqlanib, raqamli displeyda körsatiladi.