Induksiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 187-b. — ziyouz.com
Induksiya (lot.inductio — töğrilaş, tartibga keltiriş) (mantiqda) — ayrim fikrlardan umumiy xulosalar çiqarişda va mantiqiy tadqiqotlarga qöllaniladigan muhokama usuli. Xususiylikni örganib, umumiylik bilib olinadi. Umumiylik predmet va hodisalar b-n uzviy aloqada böladi. Umumiylikning eng muhim tomonlaridan biri induktiv xulosa çi-karişdir. I. ni örganiş fanda kadimdan, hind, yunon mantiqşunosligida, Lao-szi maktabida boşlangan. I. masalalari Aristotel, Abu Ali ibn Sino asarlarida uçraydi. 17— 18-a. larda empirik tabiatşunoslik yuzaga kelgaç, olimlar bu masalaga alohida e'tibor berdilar. I. ni rivojlantirişga F. Bekon, G. Galiley, I. Nyuton, J. Mill kabi olimlar katta hissa qöşdilar. I. bilimlarning taşkil topişida, qonuniyatlarni oçişda, tuşunçalarni maydonga çiqariş jarayonida, gipotezani olğa surişda fan uçun muhim aqamiyatga ega.
I. töliq, töliq bölmagan va ilmiy xulosa çiqarişga bölinadi. Töliq induktiv xulosa çiqariş biror narsani sinçiklab örganiş va tahlil qiliş asosida amalga oşiriladi. Töliq I. doimo töliq bölmagan I. b-n boğliq. Töliq bölmagan I. da aniq faktlar asosida noaniq faktlar keltirib çiqariladi va natijada ong boyitiladi. I. ning oliy şakli ilmiy I. dir. Ilmiy I. asosida narsalarning sababiy boğlanişini tekşiriş uslubi yotadi. Mas, ösimliklarning ayrim körinişlarini örganiş asosida biz suv ular uçun asosiy hayot manbai, degan xulosaga ke-lamiz, çunki xamma ösimliklarga namlik kerak.
Har qanday induktiv xulosa çiqariş asosini borliq, narsa taşkil qiladi. Bu uslub dunyoni ilmiy bilişda muhim rol öynaydi. Şuning uçun obyektiv haqiqatni bilişda I. doim deduksiya b-n mustahkam aloqada böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНДУКЦИЯ (лот.inductio — тўғрилаш, тартибга келтириш) (мантиқда) — айрим фикрлардан умумий хулосалар чиқаришда ва мантиқий тадқиқотларга қўлланиладиган муҳокама усули. Хусусийликни ўрганиб, умумийлик билиб олинади. Умумийлик предмет ва ҳодисалар б-н узвий алоқада бўлади. Умумийликнинг энг муҳим томонларидан бири индуктив хулоса чи-каришдир. И. ни ўрганиш фанда кадимдан, ҳинд, юнон мантиқшунослигида, Лао-цзи мактабида бошланган. И. масалалари Аристотель, Абу Али ибн Сино асарларида учрайди. 17— 18-а. ларда эмпирик табиатшунослик юзага келгач, олимлар бу масалага алоҳида эътибор бердилар. И. ни ривожлантиришга Ф. Бэкон, Г. Галилей, И. Ньютон, Ж. Милль каби олимлар катта ҳисса қўшдилар. И. билимларнинг ташкил топишида, қонуниятларни очишда, тушунчаларни майдонга чиқариш жараёнида, гипотезани олға суришда фан учун муҳим ақамиятга эга.
И. тўлиқ, тўлиқ бўлмаган ва илмий хулоса чиқаришга бўлинади. Тўлиқ индуктив хулоса чиқариш бирор нарсани синчиклаб ўрганиш ва таҳлил қилиш асосида амалга оширилади. Тўлиқ И. доимо тўлиқ бўлмаган И. б-н боғлиқ. Тўлиқ бўлмаган И. да аниқ фактлар асосида ноаниқ фактлар келтириб чиқарилади ва натижада онг бойитилади. И. нинг олий шакли илмий И. дир. Илмий И. асосида нарсаларнинг сабабий боғланишини текшириш услуби ётади. Мас, ўсимликларнинг айрим кўринишларини ўрганиш асосида биз сув улар учун асосий ҳаёт манбаи, деган хулосага ке-ламиз, чунки хамма ўсимликларга намлик керак.
Ҳар қандай индуктив хулоса чиқариш асосини борлиқ, нарса ташкил қилади. Бу услуб дунёни илмий билишда муҳим роль ўйнайди. Шунинг учун объектив ҳақиқатни билишда И. доим дедукция б-н мустаҳкам алоқада бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.