Induksiya (mantiq)

Induksiya (lotinça inductio) — mantiqda xususiy hollar va alohida faktlardan umumiy xulosa çiqariladigan mulohaza usuli. ÖzME'ga köra, induksiyada xususiylikni örganiş orqali umumiylik bilib olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, induktiv xulosa xususiy asoslarni xulosa bilan qat'iy mantiq qonunlari orqali emas, balki faktlarga asoslangan ehtimoliy boğlanişlar orqali boğlaydi. Induksiyaga qarama-qarşi usul — umumiydan xususiyga boruvçi deduksiya; ÖzME'ga köra, bilişda induksiya doim deduksiya bilan uzviy boğliq holda qöllanadi.1

ÖzME lotinça sözni «töğrilaş, tartibga keltiriş» deb izohlaydi, Rusça Vikipediya esa «yetaklaş, olib keliş» ma'nolarini keltiradi.

Induksiya töliq va töliq bölmagan turlarga bölinadi.

• Töliq induksiyada xulosa ma'lum guruhga kiruvçi barça hollarni körib çiqiş asosida çiqariladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu usul hollar soni çekli va ularning hammasini tekşiriş mumkin bölganda qöllanadi.
• Töliq bölmagan induksiyada xulosa hollarning bir qismini kuzatiş asosida butun guruhga yoyiladi. Bunday xulosa gipoteza xarakterida bölib, qöşimça isbot talab qiladi.

ÖzME induksiyaning oliy şakli sifatida ilmiy induksiyani ajratadi: unda narsa va hodisalar örtasidagi sababiy boğlanişlar tekşiriladi. ÖzME keltirgan misol: ösimliklarning bir qismini kuzatib, suv ular uçun asosiy hayot manbai degan xulosaga kelinadi, çunki barça ösimliklarga namlik zarur.

Matematikada isbotlaş usuli sifatida matematik induksiya va transfinit induksiya qöllanadi; Rusça Vikipediyaga köra, ular sanoqli va sanoqsiz çeksiz töplamlar uçun ham töliq induksiyani amalga oşiriş imkonini beradi.

ÖzME'ga köra, induksiya masalalari qadimdan hind va yunon mantiqida örganilgan. Rusça Vikipediyaga köra, atama (yunonça epagoge) ilk bor Sokratda uçraydi, lekin uning tuşunçasi zamonaviy induksiyadan ança farq qilgan: Sokrat bu bilan xususiy hollarni taqqoslab, notöğri yoki juda tor ta'riflarni çiqarib taşlaş orqali umumiy ta'rif topişni nazarda tutgan. Aristotel induktiv xulosani xususiydan umumiyga kötariliş deb ta'riflagan, töliq va töliq bölmagan induksiyani farqlagan va uni sillogizmga qarama-qarşi qöygan. ÖzME induksiya masalalari Abu Ali ibn Sino asarlarida ham körilganini qayd etadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Uyğoniş davrida Aristotel sillogistikasiga qarşi çiqqan olimlar induksiyani tabiatşunoslikdagi yagona samarali usul deb bilgan; zamonaviy induksiyaning asosçisi odatda Frensis Bekon hisoblanadi, uning «Yangi Organon» asari bu usulga bağişlangan. ÖzME'ga köra, XVII–XVIII asrlarda empirik tabiatşunoslik şakllangaç, induksiya rivojiga G. Galiley, I. Nyuton va keyinroq J. Mill katta hissa qöşgan.

ÖzME'ga köra, induksiya bilimlarni tizimlaş, qonuniyatlarni oçiş, tuşunçalarni şakllantiriş va gipotezalar ilgari suriş uçun fanda muhim ahamiyatga ega. Biroq töliq bölmagan induksiya xulosasi faqat ehtimoliy böladi: kuzatilmagan bitta hol umumiy xulosani rad etişi mumkin. Şu sababli induktiv yöl bilan topilgan umumlaşmalar tajriba va deduktiv tahlil bilan tekşiriladi.