Inersial sanoq sistemasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com
Inersial sanoq sistemasi -Nyutonning birinçi qonuni bajariladigan sanok, sistemasi. Bunda har qanday jism özining tinç holatini yoki töğri çiziqli tekis harakatini unga boşqa jism tomonidan ta'sir körsatilib, uning şu holatini özgartirişga majbur qilmaguniça saklaydi. Inersial sistemaga nisbatan töğri çizikli va tekis harakatlanayotgan har qanday sistema ham inersial sistema hisoblanadi. Tabiat qonunlarining ifodalari turli I. s. yeda bir xil körinişga ega (q. Nisbiylik prinsipi); moddiy nuqtaning tezligi yoruğlik tezligidan köp marta kiçik bölganda uning turli I. s. s.ga nisbatan harakatlari orasidagi boglaniş Galiley almaştirişlari b-n, tezligi yoruglik tezligiga yaqin hollarda esa Lorens almaştirişlari b-n ifodalanadi.
Har qanday yakkalangan sistemani I. s. s. sifatida qabul qiliş mumkin. Ammo tabiatda taşqi ta'sirlardan xoli mutlak, yakkalangan sistema mavjud bölmagani uçun I. s. s. ideallaştirilgan mavhum tuşunçadir. Amalda I. s. s. sifatida taqriban Yer, Kuyoş, galaktika markazi yoki tekis harakatlanayotgan poyezd qabul qilinadi va ularga nisbatan jismlar harakati örganiladi. Mac, osmon mexanikasi va kosmonavtika masalalarini hal qilişda I. s. s. sifatida, asosan, Quyoş massasining markazi qabul qilinib, ularning ök/1ari uçta yulduzga qaratiladi. Köpgina masalalarni hal etişda I. s. s. sifatida Yer qabul qilingan. Şunday qilib, turli moddiy sis-temalar turliça darajada inersialdir.
Sanoq sistemalarining inersialligi masalasi fizik maydonlarni hisobga oliş zarur bölganda murakkablaşadi. Darhaqiqat, nisbiylik nazariyasi şuni körsatadiki, gravitatsiya maydoni hisobga olinganda butun fazoda I. s. s. mavjud emas; lekin kiçik vaqt oraliğida va fazoning yetarli dara-jada kiçik sohasi uçun lokal — gali-ley I. s. s. kiritilişi mumkin.
I. s. era nisbatan tezlanişli harakatlanayotgan sistemalar noinersialdir. Harakatni tavsiflaş uçun noinersial sanoq sistemalari tanlangandagi nazariya umumiy nisbiylik nazariyasi deyiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНЕРЦИАЛ САНОҚ СИСТЕМАСИ -Ньютоннинг биринчи қонуни бажариладиган санок, системаси. Бунда ҳар қандай жисм ўзининг тинч ҳолатини ёки тўғри чизиқли текис ҳаракатини унга бошқа жисм томонидан таъсир кўрсатилиб, унинг шу ҳолатини ўзгартиришга мажбур қилмагунича саклайди. Инерциал системага нисбатан тўғри чизикли ва текис ҳаракатланаётган ҳар қандай система ҳам инерциал система ҳисобланади. Табиат қонунларининг ифодалари турли И. с. еда бир хил кўринишга эга (қ. Нисбийлик принципы); моддий нуқтанинг тезлиги ёруғлик тезлигидан кўп марта кичик бўлганда унинг турли И. с. с.га нисбатан ҳаракатлари орасидаги богланиш Галилей алмаштиришлари б-н, тезлиги ёруглик тезлигига яқин ҳолларда эса Лоренц алмаштиришлари б-н ифодаланади.
Ҳар қандай яккаланган системани И. с. с. сифатида қабул қилиш мумкин. Аммо табиатда ташқи таъсирлардан холи мутлак, яккаланган система мавжуд бўлмагани учун И. с. с. идеаллаштирилган мавҳум тушунчадир. Амалда И. с. с. сифатида тақрибан Ер, Куёш, галактика маркази ёки текис ҳаракатланаётган поезд қабул қилинади ва уларга нисбатан жисмлар ҳаракати ўрганилади. Mac, осмон механикаси ва космонавтика масалаларини ҳал қилишда И. с. с. сифатида, асосан, Қуёш массасининг маркази қабул қилиниб, уларнинг ўк/1ари учта юлдузга қаратилади. Кўпгина масалаларни ҳал этишда И. с. с. сифатида Ер қабул қилинган. Шундай қилиб, турли моддий сис-темалар турлича даражада инерциалдир.
Саноқ системаларининг инерциаллиги масаласи физик майдонларни ҳисобга олиш зарур бўлганда мураккаблашади. Дарҳақиқат, нисбийлик назарияси шуни кўрсатадики, гравитация майдони ҳисобга олинганда бутун фазода И. с. с. мавжуд эмас; лекин кичик вақт оралиғида ва фазонинг етарли дара-жада кичик соҳаси учун локал — гали-лей И. с. с. киритилиши мумкин.
И. с. era нисбатан тезланишли ҳаракатланаётган системалар ноинерциалдир. Ҳаракатни тавсифлаш учун ноинерциал саноқ системалари танлангандаги назария умумий нисбийлик назарияси дейилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.