Inersiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 192–193-b. — ziyouz.com
Inersiya (lot. inertia — harakatsizlik), inertlik — moddiy jismning xossalaridan biri. Şu xossasi tufayli jism tinç holatini yoki töğri çiziqli tekis qarakatini saklay oladi. I. tufayli jism taşki kuç ta'sirida tezligini birdaniga özgartira olmaydi. I. jismning massasiga boglik, şu sababli jism massasi uning I. ölçovi deyiladi (q. Nyutonning mexanika qonunlari). I. atamasi turli asboblarga nisbatan ham qöllanadi, mas, ölçov asboblarining keçikib qayd qilişiga sabab I. dir.
Inersiya boş öqlari. Markazdan qoçma I. momentlari nolga teng bölgan öqlar I. boş öqlari deyiladi. Fazodagi har bir nuktadan jism uçun uçta I. boş öqi ötkaziş mumkin. Agar I. boş öqlari massa markazidan ötsa, bu öqlar markaziy boş öqlar deyiladi. Aylanayotgan jism öz aylaniş öqiga dinamik bosim körsat-masligi uçun şu aylaniş öqi I. markaziy boş öqi bölişi zarur.
Inersiya kuçi. Harakatdagi moddiy nuqta tezlanişiga qaramaqarşi yönalgan va şu moddiy nukta massasi b-n tezlanişining köpaytmasi (Ğ = — tyu) I. kuçi deyiladi. Bu yerda tezlaniş inersial koordinatalar sistemasiga nisbatan olingan. Mas, matematik mayatnikda markazdan krçma I. kuçi moddiy nuqta harakatini çeklovçi ipga qöyilgan bölib, mv ga teng; bu yerda v — moddiy nukta tezligi, g— mayatnikuzunligi. I. kuçi tuşunçasidan foydalanib, dinamika tenglamalari tuziladi, statika qonunlaridan dinamikada foydalaniş mumkin. Moddiy nuqtaning nisbiy harakati körilayotganda ham I. kuçi tuşunçasidan foydalaniladi.
Inersiya markazi yoki massa markazi. Jismda yoki mexanik sistemada massa taqsimotini ifodalovçi nuqta koordinatalari I. markazi deyiladi. I. markazi, köpinça, massa markazi ham deyiladi. I. markazi mexanik sistema dinamikasida katta rol öynaydi. Sistemaga tegişli moddiy nuqtalar harakat miqdorlarining geometrik yiğindisi sistema massasi b-n I. markazi tezligi köpayt-masiga teng. I. massasi sistema massasiga teng moddiy nuqtadek harakatlanadi. I. markaziga qöyilgan kuç sifatida taşqi kuçlar boş vektori olinadi.
Inersiya radiusi —jismning biror öqqa nisbatan hisoblangan I. momentini jism massasiga bölgan kvadrat ildizdan çiqarişdan hosil böladigan uzunlik: r = J— . I. radiusi inersiya yelkasi ham deyiladi. Massasi jism massasiga teng bölgan kovak silindr radiusini I. radiusi deyiş mumkin. Şar markazidan ötgan öqqa nisbatan I. radiusi R = h0> 4L; R— şar radiusi.
Q.: Nyutonning mexanika qonunlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНЕРЦИЯ (лот. inertia — ҳаракатсизлик), инертлик — моддий жисмнинг хоссаларидан бири. Шу хоссаси туфайли жисм тинч ҳолатини ёки тўғри чизиқли текис қаракатини саклай олади. И. туфайли жисм ташки куч таъсирида тезлигини бирданига ўзгартира олмайди. И. жисмнинг массасига боглик, шу сабабли жисм массаси унинг И. ўлчови дейилади (қ. Ньютоннинг механика қонунлари). И. атамаси турли асбобларга нисбатан ҳам қўлланади, мас, ўлчов асбобларининг кечикиб қайд қилишига сабаб И. дир.
Инерция бош ўқлари. Марказдан қочма И. моментлари нолга тенг бўлган ўқлар И. бош ўқлари дейилади. Фазодаги ҳар бир нуктадан жисм учун учта И. бош ўқи ўтказиш мумкин. Агар И. бош ўқлари масса марказидан ўтса, бу ўқлар марказий бош ўқлар дейилади. Айланаётган жисм ўз айланиш ўқига динамик босим кўрсат-маслиги учун шу айланиш ўқи И. марказий бош ўқи бўлиши зарур.
Инерция кучи. Ҳаракатдаги моддий нуқта тезланишига қарамақарши йўналган ва шу моддий нукта массаси б-н тезланишининг кўпайтмаси (Ғ = — тю) И. кучи дейилади. Бу ерда тезланиш инерциал координаталар системасига нисбатан олинган. Мас, математик маятникда марказдан крчма И. кучи моддий нуқта ҳаракатини чекловчи ипга қўйилган бўлиб, mv га тенг; бу ерда v — моддий нукта тезлиги, г— маятникузунлиги. И. кучи тушунчасидан фойдаланиб, динамика тенгламалари тузилади, статика қонунларидан динамикада фойдаланиш мумкин. Моддий нуқтанинг нисбий ҳаракати кўрилаётганда ҳам И. кучи тушунчасидан фойдаланилади.
Инерция маркази ёки масса маркази. Жисмда ёки механик системада масса тақсимотини ифодаловчи нуқта координаталари И. маркази дейилади. И. маркази, кўпинча, масса маркази ҳам дейилади. И. маркази механик система динамикасида катта роль ўйнайди. Системага тегишли моддий нуқталар ҳаракат миқдорларининг геометрик йиғиндиси система массаси б-н И. маркази тезлиги кўпайт-масига тенг. И. массаси система массасига тенг моддий нуқтадек ҳаракатланади. И. марказига қўйилган куч сифатида ташқи кучлар бош вектори олинади.
Инерция радиуси —жисмнинг бирор ўққа нисбатан ҳисобланган И. моментини жисм массасига бўлган квадрат илдиздан чиқаришдан ҳосил бўладиган узунлик: р = J— . И. радиуси инерция елкаси ҳам дейилади. Массаси жисм массасига тенг бўлган ковак цилиндр радиусини И. радиуси дейиш мумкин. Шар марказидан ўтган ўққа нисбатан И. радиуси Р = ҳ0> 4Л; R— шар радиуси.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.