Informatika
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Informatika INFORMATIKA, (frans. informatique, nem. informatik — axborot), axborotşunoslik — ilmiy informatsiya (axborot, xabar, ma'lumot)ning mohiyati, umumiy xossalari va krnu-niyatlarini, şuningdek, ilmiy kommunikatsiya tizimi (öşa ilmiy informatsiyani tarqatiş usullari va vositalari majmui)ni örganiş b-n şuğullanadigan ilmiy fan; inson faoliyatining EHM, kompyuterlar b-n boğliq bölgan sohasi. Ijtimoiy fanlar jumlasiga kiradi. Uning markaziy tuşunçasi — ijtimoiy hayotning istalgan sohasi va tarmoqlaridan olinadigan ma'lumotlar, ya'ni ilmiy informatsiya.
Ilmiy informatsiyani oliş va undan foydalaniş sohalari hamda vazifasiga kura, u turli xillarga bölinadi. Mas, sohalar böyiça — biologik, siyosiy, iqtisodiy, texnikaviy, kimyoviy, tibbiy va b., vazifasiga köra — ommaviy, maxsus informatsiya va h. k. Ilmiy informatsiyaning töğriligi, yangiligi va foydaliligi mezonlarini işlab çiqiş I.ning vazifasiga kirmaydi. I. kibernetika, kutubxonaşunoslik, lingvistika, matematik mantiq va b. fanlar b-n uzviy boğliq. U ilmiy ma'lumotlarni yiğiş, işlab çiqiş (örganiş), saqlaş, izlaş va tarqatiş jarayonlari majmuini öz içiga oladi. I. termini 20-a.ning 60-y. larida işlatila boşlangan. Bu davrda köpçilik tadqiqotlar axborotlarni qidiriş muammolari b-n uzviy boğliq bölgan. Ayni şu davrda axborotlarni qidiriş tizimi va usullari yaratildi. I.ning yuzaga kelişi va rivojlanişida hisoblaş texnikasi va b. texnik vositalarning örni beqiyos, çunki axborotlar bevosita hisoblaş texnikasi yordamida qayta işlanadi.
Keng ma'noda ma'lumotlarni izlab topiş, qayta işlaş va ilmiy izlaniş natijasi sifatida qayd qilib qoldiriş işlari b-n olim va mutafakkirlar qadimdan şuğullanişgan. Mac, Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston» asari, Zahiriddin Muhammad Boburnkit «Boburnoma» asari şunday asarlar jumlasiga kiradi. I.ning ilmiy fan sifatida rasman şakllanişi 1895 y.dan — Bryusselda xalqaro bibliografiya in-ti (1938 y. dan — Xalqaro hujjatnomalar fede-ratsiyasi) taşkil qilingan sanadan boşlandi. 20-a. 60-y.lari oxiriga qadar «I.» termini örniga «xujjatnomalar» yoki «hujjatnoma va informatsiya» termini işlatilgan. Fan-texnika inqilobi, EHM, informatsiya texnikasi vo-sitalari (mikrofoto suratga oliş, nusxa köçiriş texnikasi va h. k.) va b.ning paydo bölişi I.ning fan sifatida taraqqiy etişiga imkon tugdirdi. Ayniqsa, kompyuterlar tarmoği va u b-n boğliq ravişda internet ti-zimining rivojlanişi umuman I.ning, xususan, I. kommunikatsiya ti-zimining yanada taraqqiy etişiga sabab böldi. Izlab topilgan, töplangan, qayta işlangan «tayyor» informatsiya — ma'lumotlarni keng tarqatişda tah-ririyatnaşriyot va matbaa jarayonlari, ilmiy naşrlarni tarqatiş (xususan, kitob savdosi, kutubxona-bibliografiya faoliyati;) ilmiy adabiyo-tlar almaşiniş; arxiv işi va, albatta, ilmiy-informatsion faoliyat, radiotelevideniye, internet tizimi muhim ahamiyat kasb etadi. I.ning asosiy yönalişlari: hisoblaş texnikasining nazariy asoslari, informatsiya nazariyasi, hisoblaş eksperimenta, programmalaş, sun'iy intellekt, informatsiya texnologiyasi va b. Inglizça gaplaşiladigan davlatlarda I. termini örniga «computer sciense» («hisoblaş fani») termini işlatiladi.
Özbekistonda ham I. masalalariga katta e'tibor berildi. Mac, 1993 y.da informatsiyalaştiriş töğrisidagi qonun qabul qilindi, 1994 y. Özbekiston xukumati Respublikani informa-tizatsiyalaştiriş konsepsiyasini qabul qildi, şu yili EHM uçun dasturlar va ma'lumotlar bazasini huquqiy himoya qilişga doir qonun işlab çiqildi. Keyinçalik Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Kompyuterlaştiriş va informatsiyakommunikatsiya texnologiyalarini joriy qilişni yanada rivojlantiriş töğrisida»gi farmoni (2002 y. 30.05) çiqdi va Vazirlar Mahkamasining «Kompyuterlaştiriş va informatsiyakommunikatsiya texnologiyalarini joriy qilişni yanada rivojlantiriş töğrisida»gi qarori (2002 y. 06.06) qabul qilindi.
I. masalalari b-n maxsus taşkilotlar, xususan, yirik kutubxonalarning informatsiya xizmati şuğullanadi. Özbekistonda bu iş b-n Özbekiston milliy kutubxonasi, Aloqa va informatika un-ti, ÖzR Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Davlat statistika departamenti, hisoblaş markazlari, ÖzR Matbuot va axborot agentligi, radio va televideniye tizimi, Özdavstandart şuğullanadi.
Özbekiston Respublikasi Tovar işlab çikaruvçilar va tadbirkorlar palatasi tuzgan (2000) Köp funksiyali informatsiya markazi 14 hududiy hamda köplab şahar va tuman tovar işlab çikaruvçilar va tadbirkorlar palatalarini yagona informatsiya tar-moğiga birlaştiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНФОРМАТИКА, (франц. informatique, нем. informatik — ахборот), ахборотшунослик — илмий информация (ахборот, хабар, маълумот)нинг моҳияти, умумий хоссалари ва крну-ниятларини, шунингдек, илмий коммуникация тизими (ўша илмий информацияни тарқатиш усуллари ва воситалари мажмуи)ни ўрганиш б-н шуғулланадиган илмий фан; инсон фаолиятининг ЭҲМ, компьютерлар б-н боғлиқ бўлган соҳаси. Ижтимоий фанлар жумласига киради. Унинг марказий тушунчаси — ижтимоий ҳаётнинг исталган соҳаси ва тармоқларидан олинадиган маълумотлар, яъни илмий информация.
Илмий информацияни олиш ва ундан фойдаланиш соҳалари ҳамда вазифасига кура, у турли хилларга бўлинади. Мас, соҳалар бўйича — биологик, сиёсий, иқтисодий, техникавий, кимёвий, тиббий ва б., вазифасига кўра — оммавий, махсус информация ва ҳ. к. Илмий информациянинг тўғрилиги, янгилиги ва фойдалилиги мезонларини ишлаб чиқиш И.нинг вазифасига кирмайди. И. кибернетика, кутубхонашунослик, лингвистика, математик мантиқ ва б. фанлар б-н узвий боғлиқ. У илмий маълумотларни йиғиш, ишлаб чиқиш (ўрганиш), сақлаш, излаш ва тарқатиш жараёнлари мажмуини ўз ичига олади. И. термини 20-а.нинг 60-й. ларида ишлатила бошланган. Бу даврда кўпчилик тадқиқотлар ахборотларни қидириш муаммолари б-н узвий боғлиқ бўлган. Айни шу даврда ахборотларни қидириш тизими ва усуллари яратилди. И.нинг юзага келиши ва ривожланишида ҳисоблаш техникаси ва б. техник воситаларнинг ўрни беқиёс, чунки ахборотлар бевосита ҳисоблаш техникаси ёрдамида қайта ишланади.
Кенг маънода маълумотларни излаб топиш, қайта ишлаш ва илмий изланиш натижаси сифатида қайд қилиб қолдириш ишлари б-н олим ва мутафаккирлар қадимдан шуғулланишган. Mac, Абу Райҳон Берунийнинг «Ҳиндистон» асари, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнкит «Бобурнома» асари шундай асарлар жумласига киради. И.нинг илмий фан сифатида расман шаклланиши 1895 й.дан — Брюсселда халқаро библиография ин-ти (1938 й. дан — Халқаро ҳужжатномалар феде-рацияси) ташкил қилинган санадан бошланди. 20-а. 60-й.лари охирига қадар «И.» термини ўрнига «хужжатномалар» ёки «ҳужжатнома ва информация» термини ишлатилган. Фан-техника инқилоби, ЭҲМ, информация техникаси во-ситалари (микрофото суратга олиш, нусха кўчириш техникаси ва ҳ. к.) ва б.нинг пайдо бўлиши И.нинг фан сифатида тараққий этишига имкон тугдирди. Айниқса, компьютерлар тармоғи ва у б-н боғлиқ равишда интернет ти-зимининг ривожланиши умуман И.нинг, хусусан, И. коммуникация ти-зимининг янада тараққий этишига сабаб бўлди. Излаб топилган, тўпланган, қайта ишланган «тайёр» информация — маълумотларни кенг тарқатишда таҳ-ририятнашриёт ва матбаа жараёнлари, илмий нашрларни тарқатиш (хусусан, китоб савдоси, кутубхона-библиография фаолияти;) илмий адабиё-тлар алмашиниш; архив иши ва, албатта, илмий-информацион фаолият, радиотелевидение, интернет тизими муҳим аҳамият касб этади. И.нинг асосий йўналишлари: ҳисоблаш техникасининг назарий асослари, информация назарияси, ҳисоблаш эксперимента, программалаш, сунъий интеллект, информация технологияси ва б. Инглизча гаплашиладиган давлатларда И. термини ўрнига «computer sciense» («ҳисоблаш фани») термини ишлатилади.
Ўзбекистонда ҳам И. масалаларига катта эътибор берилди. Mac, 1993 й.да информациялаштириш тўғрисидаги қонун қабул қилинди, 1994 й. Ўзбекистон хукумати Республикани информа-тизациялаштириш концепциясини қабул қилди, шу йили ЭҲМ учун дастурлар ва маълумотлар базасини ҳуқуқий ҳимоя қилишга доир қонун ишлаб чиқилди. Кейинчалик Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Компьютерлаштириш ва информациякоммуникация технологияларини жорий қилишни янада ривожлантириш тўғрисида»ги фармони (2002 й. 30.05) чиқди ва Вазирлар Маҳкамасининг «Компьютерлаштириш ва информациякоммуникация технологияларини жорий қилишни янада ривожлантириш тўғрисида»ги қарори (2002 й. 06.06) қабул қилинди.
И. масалалари б-н махсус ташкилотлар, хусусан, йирик кутубхоналарнинг информация хизмати шуғулланади. Ўзбекистонда бу иш б-н Ўзбекистон миллий кутубхонаси, Алоқа ва информатика ун-ти, ЎзР Макроиқтисодиёт ва статистика вазирлиги, Давлат статистика департаменти, ҳисоблаш марказлари, ЎзР Матбуот ва ахборот агентлиги, радио ва телевидение тизими, Ўздавстандарт шуғулланади.
Ўзбекистон Республикаси Товар ишлаб чикарувчилар ва тадбиркорлар палатаси тузган (2000) Кўп функцияли информация маркази 14 ҳудудий ҳамда кўплаб шаҳар ва туман товар ишлаб чикарувчилар ва тадбиркорлар палаталарини ягона информация тар-моғига бирлаштиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.