Informatika

Informatika (fransuzça: informatique, inglizça: computer science) — axborot va uni qayta işlaş bilan şuğullanadigan ilm sohasi. Uning ta'rifi manbalarga qarab farqlanadi: Özbekça Vikipediyada u ilmiy informatsiyaning mohiyati va qonuniyatlarini örganuvçi ijtimoiy fan sifatida ta'riflansa, rus va ingliz Vikipediyalarida hisoblaş va kompyuter texnologiyalari bilan boğliq fan sifatida tavsiflanadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, informatika ilmiy informatsiyaning (axborot, xabar, ma'lumot) mohiyati, umumiy xossalari va qonuniyatlarini hamda ilmiy kommunikatsiya tizimini örganadi. U ilmiy ma'lumotlarni yiğiş, qayta işlaş, saqlaş, izlaş va tarqatiş jarayonlarini öz içiga oladi. Informatika kibernetika, kutubxonaşunoslik, lingvistika, matematik mantiq va boşqa fanlar bilan boğliq. Axborotning töğriligi, yangiligi va foydaliligi mezonlarini işlab çiqiş informatika vazifasiga kirmaydi.

Rus Vikipediyasida informatika axborotni kompyuter texnologiyalari yordamida yiğiş, saqlaş, qayta işlaş, uzatiş, tahlil qiliş va baholaş usullari va jarayonlari haqidagi fan deb ta'riflanadi. Ingliz Vikipediyasida esa u hisoblaş, axborot va avtomatlaştirişni örganuvçi fan sifatida beriladi; uning markaziy masalasi nimani avtomatlaştiriş mumkin va nimani mumkin emasligini aniqlaşdir. Bu manbada algoritmlar va ma'lumotlar tuzilmalari fanning markaziy qismi sanaladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, ma'lumotlarni izlab topiş va qayd etiş bilan olimlar qadimdan şuğullangan; masalan, Abu Rayhon Beruniyning „Hindiston“ va Zahiriddin Muhammad Boburning „Boburnoma“ asarlari şunday asarlar qatoriga kiradi. Informatikaning ilmiy fan sifatida şakllanişi 1895-yilda Bryusselda xalqaro bibliografiya instituti taşkil etilgan sanadan boşlangan deb körsatiladi. 20-asr 60-yillari oxirigaça „informatika“ örniga „hujjatnomalar“ yoki „hujjatnoma va informatsiya“ atamasi işlatilgan.

Ingliz va rus Vikipediyalarida fanning dastlabki asoslari zamonaviy raqamli kompyuter ixtirosidan oldin paydo bölgani aytiladi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Vilgelm Şikkard 1623-yilda birinçi işlaydigan mexanik kalkulyatorni yasagan; rus Vikipediyasida esa bu yutuq 1642-yilda Blez Paskalga tegişli deb körsatiladi. Gotfrid Leybnits 1673-yilda mexanik kalkulyatorni namoyiş etgan. Çarlz Bebbij 1822-yilda ayirmali maşinani loyihalaşni boşlagan, 1834-yilda esa analitik maşina ustida iş boşlagan. 1843-yilda Ada Lavleys Bernulli sonlarini hisoblaş algoritmini yozgan, bu birinçi kompyuter dasturi hisoblanadi. 1940-yillarda kuçliroq hisoblaş maşinalari paydo bölgaç, fan umuman hisoblaşni örganişga kengaydi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Kembridj universitetida 1953-yilda birinçi diplom dasturi oçilgan, AQShdagi birinçi kafedra esa 1962-yilda Purdyu universitetida taşkil etilgan.

Özbekça Vikipediya informatikaning asosiy yönalişlari sifatida hisoblaş texnikasining nazariy asoslari, informatsiya nazariyasi, hisoblaş eksperimenti, dasturlaş, sun'iy intellekt va informatsiya texnologiyasini sanaydi.

Ingliz Vikipediyasi nazariy va amaliy yönalişlarni ajratadi: algoritmlar, hisoblaş nazariyasi, axborot nazariyasi, kriptografiya va kompyuter xavfsizligi, kompyuter grafikasi, dasturlaş tillari nazariyasi, ma'lumotlar bazalari, inson va kompyuter özaro ta'siri, dasturiy injiniring, operatsion tizimlar, tarmoqlar, kompyuter arxitekturasi, sun'iy intellekt va maşinaviy örganiş. Rus Vikipediyasi esa tadqiqot mavzulari sifatida hisoblaş nazariyasi, murakkablik nazariyasi, ma'lumotlar tuzilmalari va bazalari, foydalanuvçi interfeysi va dasturlaş tillarini körsatadi.