Infraqizil nurlaniş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–240-b. — ziyouz.com
Infraqizil nurlaniş — tölqin uzunliklari 0,74 mkm dan 1 — 2 mm gaça bölgan közga körinmas elektromagnit nurlaniş. Ingliz olimi V. Gerşel aniqlagan (1800). I. n. spektri şartli ravişda yaqin (tölqin uz. X=0,74—2,5 mkm), örta (2,5 — 50 mkm) va uzok. (50 — 2000 mkm) sohalarga bölinadi. Moddalarning optik xususiyatlari (şaffofligi, nur qaytariş va sindiriş koeffitsiyenti) ultrabinafşa va közga körinadigan nurlaniş spektri sohasi (0,4—0,74 mkm) dan I. n. spektri sohasiga ötişda keskin özgaradi. Köpgina moddalar közga körinadigan nurlaniş spektri sohasida şaffof bölsa, I. n. spektri sohasining ayrim qismlarida şaffof bölmasligi (yoki aksinça) mumkin. Mas, bir neça sm kalinlikdagi tiniq suv qatlami tölqin uz. X >1 mkm bölgan I. n. uçun şaffof bölmaydi; közga körinadigan nurlar spektri sohasida şaffof bölmagan germaniy va kremniy plastinkalari I. n. spektri sohasida şaffof böladi (germaniy uçun »1,8 mkm, kremniy uçun »1,0 mkm); qora qoğoz I. n. spektrining uzok, sohasida şaffof böladi. Közga körinadigan nurlaniş spektri sohasida şaffof bölmagan, lekin I. n. spektri sohasida şaffof bölgan moddalar I. n. ni ajratişda yoruğlik filtrlari sifatida işla-tiladi.
Köpgina metallar közga körinadigan nurlaniş sohasiga qaraganda I. n. sohasini yaxşiroq qaytaradi, ya'ni ularning qaytariş xususiyati birmunça yuqori. Mac, A1, Ai, Ag, Si kabi elementlar tölqin uz. A.= 10 mkm bölgan I. n. ning 98% ini qaytaradi. I. n. yer atmosferasidan ötayotganida yutilişi va soçilişi tufayli uning intensivligi kamayadi.
I. n. spektri ultrabinafşa va közga körinadigan nurlaniş spektri kabi çiziqli, yöl-yöl va uzluksiz böladi. Ğalayonlangan atomlar (yoki ionlar) bir holatdan ikkinçi holatga ötişidagina I. n. spektri çizikli böladi. Mac, simob atomlarining nurlanişi I. n. çegarasiga yaqin (X= 1,01 —2,32 mkm) bir neça çizikli spektrdan ibo-rat. Ğalayonlangan molekulalar yöl-yöl infraqizil spektrda nurlanadi, bu spektr molekulalarning tebranma va aylanma harakatiga boğliq (q. Moleku-lyar spektrlar). Qizdirilgan qattiq jismlar yoki suyukliklarning I. n. spektri uzluksiz böladi. Lekin uning intensivligi jism (suyuklik) t-rasiga boğliq. Past t-ra (< 500°) dagi jism nurlanişining I. n. intensivligi deyarli katta emas, şuning uçun unday jism I. n. manbai böla olmaydi. Eng köp işlatiladigan I. n. manbai volfram tolali (quvvati 250—1000 Vt) lampalar hisoblanadi.
I. n. dan i. t. işlarida, harbiy maqsadlarda, tibbiyot va köpgina amaliy masalalarni hal qilişda foydalaniladi (q. Infraqizil fotografiya, Infraqizil qizdiriş). I. n. b-n qoronğida obyektlarni suratga oliş, öçib ketgan xatni tiklaş (öqiş), signallarni uzatiş va q. k. işlar bajariladi. I. n.ni qayd qiliş uçun qabul qiluvçi issiklik va foto-elektr asboblari, şuningdek, maxsus fotomateriallardan foydalaniladi. I. n. çöğlaniş lampalari, gaz-razryadli lampalar nurlanişining ança qismini, Quyoş nurlarining 50% ga yaqinini taşkil qiladi; ba'zi lazerlar özidan I. n. çiqaradi.
Ergaş Nazirov.
Q.: Infraqizil fotografiya, Infraqizil qizdiriş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНФРАҚИЗИЛ НУРЛАНИШ — тўлқин узунликлари 0,74 мкм дан 1 — 2 мм гача бўлган кўзга кўринмас электромагнит нурланиш. Инглиз олими В. Гершель аниқлаган (1800). И. н. спектри шартли равишда яқин (тўлқин уз. Х=0,74—2,5 мкм), ўрта (2,5 — 50 мкм) ва узок. (50 — 2000 мкм) соҳаларга бўлинади. Моддаларнинг оптик хусусиятлари (шаффофлиги, нур қайтариш ва синдириш коэффициенти) ультрабинафша ва кўзга кўринадиган нурланиш спектри соҳаси (0,4—0,74 мкм) дан И. н. спектри соҳасига ўтишда кескин ўзгаради. Кўпгина моддалар кўзга кўринадиган нурланиш спектри соҳасида шаффоф бўлса, И. н. спектри соҳасининг айрим қисмларида шаффоф бўлмаслиги (ёки аксинча) мумкин. Мас, бир неча см калинликдаги тиниқ сув қатлами тўлқин уз. X >1 мкм бўлган И. н. учун шаффоф бўлмайди; кўзга кўринадиган нурлар спектри соҳасида шаффоф бўлмаган германий ва кремний пластинкалари И. н. спектри соҳасида шаффоф бўлади (германий учун »1,8 мкм, кремний учун »1,0 мкм); қора қоғоз И. н. спектрининг узок, соҳасида шаффоф бўлади. Кўзга кўринадиган нурланиш спектри соҳасида шаффоф бўлмаган, лекин И. н. спектри соҳасида шаффоф бўлган моддалар И. н. ни ажратишда ёруғлик фильтрлари сифатида ишла-тилади.
Кўпгина металлар кўзга кўринадиган нурланиш соҳасига қараганда И. н. соҳасини яхшироқ қайтаради, яъни уларнинг қайтариш хусусияти бирмунча юқори. Mac, А1, Аи, Ag, Си каби элементлар тўлқин уз. А.= 10 мкм бўлган И. н. нинг 98% ини қайтаради. И. н. ер атмосферасидан ўтаётганида ютилиши ва сочилиши туфайли унинг интенсивлиги камаяди.
И. н. спектри ультрабинафша ва кўзга кўринадиган нурланиш спектри каби чизиқли, йўл-йўл ва узлуксиз бўлади. Ғалаёнланган атомлар (ёки ионлар) бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтишидагина И. н. спектри чизикли бўлади. Mac, симоб атомларининг нурланиши И. н. чегарасига яқин (Х= 1,01 —2,32 мкм) бир неча чизикли спектрдан ибо-рат. Ғалаёнланган молекулалар йўл-йўл инфрақизил спектрда нурланади, бу спектр молекулаларнинг тебранма ва айланма ҳаракатига боғлиқ (қ. Молеку-ляр спектрлар). Қиздирилган қаттиқ жисмлар ёки суюкликларнинг И. н. спектри узлуксиз бўлади. Лекин унинг интенсивлиги жисм (суюклик) т-расига боғлиқ. Паст т-ра (< 500°) даги жисм нурланишининг И. н. интенсивлиги деярли катта эмас, шунинг учун ундай жисм И. н. манбаи бўла олмайди. Энг кўп ишлатиладиган И. н. манбаи вольфрам толали (қуввати 250—1000 Вт) лампалар ҳисобланади.
И. н. дан и. т. ишларида, ҳарбий мақсадларда, тиббиёт ва кўпгина амалий масалаларни ҳал қилишда фойдаланилади (қ. Инфрақизил фотография, Инфрақизил қиздириш). И. н. б-н қоронғида объектларни суратга олиш, ўчиб кетган хатни тиклаш (ўқиш), сигналларни узатиш ва қ. к. ишлар бажарилади. И. н.ни қайд қилиш учун қабул қилувчи иссиклик ва фото-электр асбоблари, шунингдек, махсус фотоматериаллардан фойдаланилади. И. н. чўғланиш лампалари, газ-разрядли лампалар нурланишининг анча қисмини, Қуёш нурларининг 50% га яқинини ташкил қилади; баъзи лазерлар ўзидан И. н. чиқаради.
Эргаш Назиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.