Inşootlar gidravlikasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 243-b. — ziyouz.com
Inşootlar gidravlikasi INŞOOTLAR GIDRAVLIKASI, muhandislik gidravlikasi — gidravlika bölimi. Gidrotexnika inşootlari (töğonlarning suv tuşirmasi, suv böşatmasi, kanallar, novlar) dan ötayotgan suv harakatini hisoblaş nazariyasini va şu inşo-otlarning suv oqimi b-n özaro ta'sirini örganadi. Inşootlarning asosiy ölçamlari va eng qulay şaklini aniqlaş I. g. ning muhim vazifasi. I. g. da suyuklikning ğovak muhitda harakatlanişi (filtrlanişi), tölqinlarning inşootlarga ta'siri, töğonlar va gidrouzellar quriş vaqtida suv oqimini vaqtinça ötkazib turiş masalalari ham örganiladi (q. Gidromexanizatsiya).
I. g. da suv oqimining köndalang dirkulyatsiyasini hosil qiliş yöli b-n dare özanlarini rostlab turişning nazariy asoslari va usullari, suvni toş va beton taşlab böğiş nazariya-si, hisoblaş va b. muhandislik masa-lalari işlab çiqştadi. Unda suyukliklar mexanikasining umumiy qonunlarini qöllaş b-n birga eksperimen-tal tadqiqotlardan ham keng foydalaniladi. Katta tezlikdagi suv oqimini, suv oqimi aeratsiyasini, kavitatsiyasinn tekşiriş, yuqori bosimli inşootlarni hisoblaş va b. tad-birlar I. g. ning muhim masalalari hisoblanadi.
Özbekistonda I. g. masalalari b-n Irrigatsiya ilmiy i.ç. birlaşmasi olimlari şuğullanadi. Unda gidrotexnika inşootlarining maqbul konst-ruksiyalarini yaratiş va joylaştiriş usullari işlab çiqilgan va suğoriladigan dehqonçilikka keng joriy qilingan, berk drenaj uçun drenalarning konstruksiyalari, vertikal drenaj quduqlari majmualari va ularni avtomatlaştiriş vositalari işlab çiqilgan. Sirdaryo suv havzasini avtomatik boşqariş tizimi yaratilgan, melioratsiyaga doir boşqa salmoqli işlar qilingan va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНШООТЛАР ГИДРАВЛИКАСИ, муҳандислик гидравликаси — гидравлика бўлими. Гидротехника иншоотлари (тўғонларнинг сув туширмаси, сув бўшатмаси, каналлар, новлар) дан ўтаётган сув ҳаракатини ҳисоблаш назариясини ва шу иншо-отларнинг сув оқими б-н ўзаро таъсирини ўрганади. Иншоотларнинг асосий ўлчамлари ва энг қулай шаклини аниқлаш И. г. нинг муҳим вазифаси. И. г. да суюкликнинг ғовак муҳитда ҳаракатланиши (фильтрланиши), тўлқинларнинг иншоотларга таъсири, тўғонлар ва гидроузеллар қуриш вақтида сув оқимини вақтинча ўтказиб туриш масалалари ҳам ўрганилади (қ. Гидромеханизация).
И. г. да сув оқимининг кўндаланг диркуляциясини ҳосил қилиш йўли б-н даре ўзанларини ростлаб туришнинг назарий асослари ва усуллари, сувни тош ва бетон ташлаб бўғиш назария-си, ҳисоблаш ва б. муҳандислик маса-лалари ишлаб чиқштади. Унда суюкликлар механикасининг умумий қонунларини қўллаш б-н бирга эксперимен-тал тадқиқотлардан ҳам кенг фойдаланилади. Катта тезликдаги сув оқимини, сув оқими аэрациясини, кавитациясинн текшириш, юқори босимли иншоотларни ҳисоблаш ва б. тад-бирлар И. г. нинг муҳим масалалари ҳисобланади.
Ўзбекистонда И. г. масалалари б-н Ирригация илмий и.ч. бирлашмаси олимлари шуғулланади. Унда гидротехника иншоотларининг мақбул конст-рукцияларини яратиш ва жойлаштириш усуллари ишлаб чиқилган ва суғориладиган деҳқончиликка кенг жорий қилинган, берк дренаж учун дреналарнинг конструкциялари, вертикал дренаж қудуқлари мажмуалари ва уларни автоматлаштириш воситалари ишлаб чиқилган. Сирдарё сув ҳавзасини автоматик бошқариш тизими яратилган, мелиорацияга доир бошқа салмоқли ишлар қилинган ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.