Insonparvarlik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209–210-b. — ziyouz.com
Insonparvarlik — insonning qadri, erkinligi, baxt-saodati, teng huqukliligi töğrisida, insoniylikning barça tamoyillarini yuzaga çiqariş uçun şartşaroitlar yaratib beriş haqida ğamxörlik qilişni ifodalovçi tuşunça. Unga köra, dunyoda eng qimmatli narsa insondir, bu-tun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-saodatiga xizmat qilişi lozim. Inson taqdiri, xalq manfaatlari, mamlakat kişilari haqida ğamxörlik I.ning asosiy masalasidir.
I. ğoyalari uzoqtarixga ega. Ular baxt-saodat va adolatga erişiş orzulari tarzida qadimdan xalq oğzaki ijodida, adabiyotda, diniy va falsafiy ta'limotlarda öz aksini topib kelmoqda.
Şarq falsafasi va ijtimoiy tafakkurida I. ğoyalari azaldan keng tarqalgan bölib, uning köp ming yillik tarixi b-n çambarças boğliq. Örta osiyolik mutafakkirlardan Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Uluğbek, Ali-şer Navoiy va b. asarlarida I., inson erkinligi, uning qadr-qimmati ğoyalari olğa surildi. Forobiy insonlarning inoq va döst yaşaşi mamlakatda xalqlar uçun katta foyda keltirişini isbotlaşga intilgan va tin-çlikni qat'iy quvvatlab, butun faoliyatini inson xizmatiga qaratgan. Navoiy inson taqdiri, xalq manfaa-ti, mamlakat haqida ğamxörlikni asosiy masala qilib qöygan. Dunyoda eng qimmatli narsa insondir, degan fikrni olğa surgan. Uning fikriça, butun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-saodatiga xizmat qilişi lozim. Jahon dinlari, jumladan islom dinida ham I. ğoyalari öz ifodasini topgan. Unda faqir, kambağal, musofir, muhtoj kişilarga yordam berişga, saho-vatli va insofli bölişga da'vat qilinadi.
I. yaxlit dunyoqaraş tizimi sifatida birinçi bor Yevropada Uyğoniş davrida şakllangan. I. goyalari Yevropada örta asrlarda insonning kamsitili-şiga, uni xudo va din nomidan haqoratlab inkvizitsiya gulxaniga taş-lagan şafqatsiz dindorlarga va ularni qöllab-quvvatlagan jamiyat vakillariga qarşi, inson huqukari uçun murosasiz kuraş sifatida namoyon böldi (q. Gumanizm). I. keng ijtimoiy fikrni qamrab olib, adabiyot, falsafa, san'at va b. sohalarda 14—17-a.larda Italiyada, keyinçalik esa Yevropaning boşqa mamlakatlarida keng tarqaldi.
Keyingi asrlar davomida I. goyalari gumanizm nomi b-n rivojlandi. Bu atama birinçi marta 19-a. boşlarida fanda işlatila boşladi va 20-a.ning örtalarigaça jamiyatdagi adolatsizlikni, tengsizlikni tanqid qilişga qaratildi. 2-jahon uruşidan ke-yin jahon taraqqiyotida tub özgarişlar yuz berib, haqiqiy I. tomon jiddiy qadamlar qöyildi. Buni BMT, YUNESKO kabi xalqaro, mintaqaviy va davlatlararo taşkilotlar deklaratsiya va hujjatlarida köriş mumkin. I. har bir huquqiy, demokratik davlatning hayot qoidalaridan biriga aylanmoqda.
Özbekiston öz siyosatini I. şartlari, talablari, qoidalariga, Şarq va Ğarb davlatlarining eng ilğor tajribalariga tayanib olib bormoqda.
Q.: Gumanizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНСОНПАРВАРЛИК — инсоннинг қадри, эркинлиги, бахт-саодати, тенг ҳуқуклилиги тўғрисида, инсонийликнинг барча тамойилларини юзага чиқариш учун шартшароитлар яратиб бериш ҳақида ғамхўрлик қилишни ифодаловчи тушунча. Унга кўра, дунёда энг қимматли нарса инсондир, бу-тун мавжудот, борлиқ инсонга, унинг бахт-саодатига хизмат қилиши лозим. Инсон тақдири, халқ манфаатлари, мамлакат кишилари ҳақида ғамхўрлик И.нинг асосий масаласидир.
И. ғоялари узоқтарихга эга. Улар бахт-саодат ва адолатга эришиш орзулари тарзида қадимдан халқ оғзаки ижодида, адабиётда, диний ва фалсафий таълимотларда ўз аксини топиб келмоқда.
Шарқ фалсафаси ва ижтимоий тафаккурида И. ғоялари азалдан кенг тарқалган бўлиб, унинг кўп минг йиллик тарихи б-н чамбарчас боғлиқ. Ўрта осиёлик мутафаккирлардан Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Мирзо Улуғбек, Али-шер Навоий ва б. асарларида И., инсон эркинлиги, унинг қадр-қиммати ғоялари олға сурилди. Форобий инсонларнинг иноқ ва дўст яшаши мамлакатда халқлар учун катта фойда келтиришини исботлашга интилган ва тин-чликни қатъий қувватлаб, бутун фаолиятини инсон хизматига қаратган. Навоий инсон тақдири, халқ манфаа-ти, мамлакат ҳақида ғамхўрликни асосий масала қилиб қўйган. Дунёда энг қимматли нарса инсондир, деган фикрни олға сурган. Унинг фикрича, бутун мавжудот, борлиқ инсонга, унинг бахт-саодатига хизмат қилиши лозим. Жаҳон динлари, жумладан ислом динида ҳам И. ғоялари ўз ифодасини топган. Унда фақир, камбағал, мусофир, муҳтож кишиларга ёрдам беришга, саҳо-ватли ва инсофли бўлишга даъват қилинади.
И. яхлит дунёқараш тизими сифатида биринчи бор Европада Уйғониш даврида шаклланган. И. гоялари Европада ўрта асрларда инсоннинг камситили-шига, уни худо ва дин номидан ҳақоратлаб инквизиция гулханига таш-лаган шафқатсиз диндорларга ва уларни қўллаб-қувватлаган жамият вакилларига қарши, инсон ҳуқукари учун муросасиз кураш сифатида намоён бўлди (қ. Гуманизм). И. кенг ижтимоий фикрни қамраб олиб, адабиёт, фалсафа, санъат ва б. соҳаларда 14—17-а.ларда Италияда, кейинчалик эса Европанинг бошқа мамлакатларида кенг тарқалди.
Кейинги асрлар давомида И. гоялари гуманизм номи б-н ривожланди. Бу атама биринчи марта 19-а. бошларида фанда ишлатила бошлади ва 20-а.нинг ўрталаригача жамиятдаги адолатсизликни, тенгсизликни танқид қилишга қаратилди. 2-жаҳон урушидан ке-йин жаҳон тараққиётида туб ўзгаришлар юз бериб, ҳақиқий И. томон жиддий қадамлар қўйилди. Буни БМТ, ЮНЕСКО каби халқаро, минтақавий ва давлатлараро ташкилотлар декларация ва ҳужжатларида кўриш мумкин. И. ҳар бир ҳуқуқий, демократик давлатнинг ҳаёт қоидаларидан бирига айланмоқда.
Ўзбекистон ўз сиёсатини И. шартлари, талаблари, қоидаларига, Шарқ ва Ғарб давлатларининг энг илғор тажрибаларига таяниб олиб бормоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.