Investitsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160–161-b. — ziyouz.com
Investitsiya (lot. investio — öraş) — iqtisodiyotni rivojlantiriş maqsadida öz mamlakatida yoki çet ellarda turli tarmoklarga, ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarga, innovatsiya, tadbirkorlik loyihalariga uzok, muddatli kapital kiritiş (qöyiş). Pulning vaqt (zamon)ga boğliq qiymati nazariyasiga köra, I. kelajakda naf oliş maqsadida mablağlar qöyişdir. I. kapitalni muayyan muddatga boğlaşni yoki band qilişni bildiradi. Bundan asosiy maqsad kapital qiymatini saklab qoliş yoki bölmasa kapital qiymatini vaqtda östirib borişdir. Iqtisodiy mazmuni jihatdan I. turli faoliyatlarga safarbar etilgan moddiy, nomoddiy boyliklar va ularga bölgan huquqlarni aks ettiradi. I. sifatida pul, qimmatli qoğozlar (aksiya, obligatsiya, sertifikat, veksel), yer, bino, inşoot kabi boyliklar, intellektual mulk bölgan ilmiy kaşfiyotlar, ixtirolar va b. işlatiladi. I. loyihalariga mablağ qöyuvçilar — investorlar davlat, kompaniya, korxona, çet ellik fuqarolar, aholi va b. bölişi mumkin.
Uning quyidagi turlari mavjud: davlat I.si — davlat byudjeti va moliya manbalari hisobidan kiritiladi; çet el I.si — xorijiy davlatlar, banklar, kompaniyalar, tad-birkorlar tomonidan kiritiladi; xususiy I. — xususiy, korporativ xöjalik va taşkilotlar, fukarolar mablağlari, şu jumladan, şaxsiy va jalb qilingan mablağlar hisobidan qöyiladi. I. qöyiliş şakliga qarab moliyaviy (portfel) va real (işlab çiqariş) I.ga bölinadi. Moliyaviy (portfel) I. — aksiya, obligatsiya va b. qimmatli qoğozlarni sotib olişga qöyiladigan I., ; real I. — moddiy i. ç. (sanoat, q.x., quriliş va b.) soxa-siga, moddiy-aşyoviy faoliyat turlariga uzok, muddatli mablağlar qöyiş şakllarida amalga oşiriladi. Jahon tajribasida I.ni moliyalaştiriş turli usul va şakllarda, şu jumladan, korxonalarni aksiyadorlaştiriş va aksiyalarni joylaştiriş, byudjet mablağlari, bank kreditlari, lizing, bevosita çet el I.lari, ipoteka, byud-jetdan taşqari maxsus fondlar, amortizatsiya va xöjalik yuritiş subyektlarining boşqa mablağlari hisobiga amalga oşiriladi.
Keyingi davrda xalqaro iqtisodiy munosabatlarda investitsion hamkorlik rivoj topdi. Bunday hamkorlikning real, moliyaviy, intellektual (litsenziyalar, nou-xauni beriş, hamkorlikda bajariladigan ilmiy işlanmalar va b.ga mablağ sarflaş) körinişlari bor.
Investitsion hamkorlik umumjahon va milliy muammolarni hal qilişga xizmat qiladi. Jahondagi bevosita I. faol ösib bormoqda: 1980-y.lar örtalarida jahon böyiça umumiy yillik I. hajmi 450 mlrd. dollarni taşkil qilgan bölsa, 1990-y.lar örtalariga kelib I. hajmi 2 trln. dollardan oşdi.
Özbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyotiga ötiş davrida respublika iqtisodiyotida tuzilmaviy özgarişlarni amalga oşirişda I.dan samarali foydalanilmoqda. ÖzRda 1996 y.dan boşlab respublika hukumati har yili davlat byudjeti va byudjetdan taşqari fondlar mablağlari hisobidan kapital qöyilmalar limitlari, çet el investitsiyalari va hukumat kafolati b-n olingan kreditlar hiso-biga aniq qurilişlar dasturi, şuningdek, bevosita çet el I. va kreditlari hisobiga qurilişlar dasturidan iborat bölgan Davlat I. dasturini qabul qiladi. Respublika iktisodiyo-tiga I. kiritişda davlat byudjeti mablağlari, çet el investitsiyalari, korxonalarning öz mablağlari va aholi jamğarmalari qatnaşmoqda. Respublikada aholining qimmatli qoğozlarga jamoaviy I.ni amalga oşiradigan xususiylaştiriş I. fandlari (XIF) va kompaniyalari tarmoği rivoj topdi. 2000 y.da moliyalaştirişning jami manbalari hisobidan mamlakat iqtisodiyotiga salkam 700 mlrd. söm, şu jumladan, 810 mln. AQŞ dollari investitsiyalandi. Uning 30,3% ni respublika byudjeti, 39,1% ni korxonalar va aholi mablağlari, 7,5% ni banklar kreditlari va b. qarz mablağlar, 21,7% ini çet el investitsiyalari va kreditlari, 1,4% ni byudjetdan taşqari jamğarmalar mablağlari taşkil qiladi. Respublikada I. faoliyatining huquqiy bazasini yaratişda «Çet el investitsiyalari va çet ellik investorlar faoliyatining kafolatlari töğrisida» (1995 y. 5 may), «Investitsiya faoliyati töğrisida» (1998 y. 12 dek.), «Çet ellik investorlar huquklarining kafolatlari va ularni himoya qiliş çoralari töğrisida» (1998 y. 30 apr.), «Çet el investitsiyalari töğrisida» (1998 y. 30 apr.), «Lizing töğrisida» (1999 y. 14 apr.), «Qimmatli qoğozlar bozorida investorlarning huquklarini himoya qiliş töğrisida» (2001 y. 30 avg.) qonunlarining qabul qilinişi muhim ahamiyatga ega böldi. Investitsiya faoliyatida investorlar har bir mamlakatdagi investitsiya muhiti b-n boğliq bölgan köpdan-köp xatarlarga duç keladilar. Şu sababli I.ni, ayniqsa, çet el I.larini su-ğurta qiliş muhim ahamiyatga ega. Özbekistonda xorijiy I.larni suğurtalaş sohasida 1994 y.da taşkil etilgan «Özbekinvest» eksport-import milliy suğurta kompaniyasi faoliyat olib boradi.
Dilşod Ğozibekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНВЕСТИЦИЯ (лот. investio — ўраш) — иқтисодиётни ривожлантириш мақсадида ўз мамлакатида ёки чет элларда турли тармокларга, ижтимоий-иқтисодий дастурларга, инновация, тадбиркорлик лойиҳаларига узок, муддатли капитал киритиш (қўйиш). Пулнинг вақт (замон)га боғлиқ қиймати назариясига кўра, И. келажакда наф олиш мақсадида маблағлар қўйишдир. И. капитални муайян муддатга боғлашни ёки банд қилишни билдиради. Бундан асосий мақсад капитал қийматини саклаб қолиш ёки бўлмаса капитал қийматини вақтда ўстириб боришдир. Иқтисодий мазмуни жиҳатдан И. турли фаолиятларга сафарбар этилган моддий, номоддий бойликлар ва уларга бўлган ҳуқуқларни акс эттиради. И. сифатида пул, қимматли қоғозлар (акция, облигация, сертификат, вексель), ер, бино, иншоот каби бойликлар, интеллектуал мулк бўлган илмий кашфиётлар, ихтиролар ва б. ишлатилади. И. лойиҳаларига маблағ қўювчилар — инвесторлар давлат, компания, корхона, чет эллик фуқаролар, аҳоли ва б. бўлиши мумкин.
Унинг қуйидаги турлари мавжуд: давлат И.си — давлат бюджети ва молия манбалари ҳисобидан киритилади; чет эл И.си — хорижий давлатлар, банклар, компаниялар, тад-биркорлар томонидан киритилади; хусусий И. — хусусий, корпоратив хўжалик ва ташкилотлар, фукаролар маблағлари, шу жумладан, шахсий ва жалб қилинган маблағлар ҳисобидан қўйилади. И. қўйилиш шаклига қараб молиявий (портфель) ва реал (ишлаб чиқариш) И.га бўлинади. Молиявий (портфель) И. — акция, облигация ва б. қимматли қоғозларни сотиб олишга қўйиладиган И., ; реал И. — моддий и. ч. (саноат, қ.х., қурилиш ва б.) соха-сига, моддий-ашёвий фаолият турларига узок, муддатли маблағлар қўйиш шаклларида амалга оширилади. Жаҳон тажрибасида И.ни молиялаштириш турли усул ва шаклларда, шу жумладан, корхоналарни акциядорлаштириш ва акцияларни жойлаштириш, бюджет маблағлари, банк кредитлари, лизинг, бевосита чет эл И.лари, ипотека, бюд-жетдан ташқари махсус фондлар, амортизация ва хўжалик юритиш субъектларининг бошқа маблағлари ҳисобига амалга оширилади.
Кейинги даврда халқаро иқтисодий муносабатларда инвестицион ҳамкорлик ривож топди. Бундай ҳамкорликнинг реал, молиявий, интеллектуал (лицензиялар, ноу-хауни бериш, ҳамкорликда бажариладиган илмий ишланмалар ва б.га маблағ сарфлаш) кўринишлари бор.
Инвестицион ҳамкорлик умумжаҳон ва миллий муаммоларни ҳал қилишга хизмат қилади. Жаҳондаги бевосита И. фаол ўсиб бормоқда: 1980-й.лар ўрталарида жаҳон бўйича умумий йиллик И. ҳажми 450 млрд. долларни ташкил қилган бўлса, 1990-й.лар ўрталарига келиб И. ҳажми 2 трлн. доллардан ошди.
Ўзбекистон Республикасида бозор иқтисодиётига ўтиш даврида республика иқтисодиётида тузилмавий ўзгаришларни амалга оширишда И.дан самарали фойдаланилмоқда. ЎзРда 1996 й.дан бошлаб республика ҳукумати ҳар йили давлат бюджети ва бюджетдан ташқари фондлар маблағлари ҳисобидан капитал қўйилмалар лимитлари, чет эл инвестициялари ва ҳукумат кафолати б-н олинган кредитлар ҳисо-бига аниқ қурилишлар дастури, шунингдек, бевосита чет эл И. ва кредитлари ҳисобига қурилишлар дастуридан иборат бўлган Давлат И. дастурини қабул қилади. Республика иктисодиё-тига И. киритишда давлат бюджети маблағлари, чет эл инвестициялари, корхоналарнинг ўз маблағлари ва аҳоли жамғармалари қатнашмоқда. Республикада аҳолининг қимматли қоғозларга жамоавий И.ни амалга оширадиган хусусийлаштириш И. фандлари (ХИФ) ва компаниялари тармоғи ривож топди. 2000 й.да молиялаштиришнинг жами манбалари ҳисобидан мамлакат иқтисодиётига салкам 700 млрд. сўм, шу жумладан, 810 млн. АҚШ доллари инвестицияланди. Унинг 30,3% ни республика бюджети, 39,1% ни корхоналар ва аҳоли маблағлари, 7,5% ни банклар кредитлари ва б. қарз маблағлар, 21,7% ини чет эл инвестициялари ва кредитлари, 1,4% ни бюджетдан ташқари жамғармалар маблағлари ташкил қилади. Республикада И. фаолиятининг ҳуқуқий базасини яратишда «Чет эл инвестициялари ва чет эллик инвесторлар фаолиятининг кафолатлари тўғрисида» (1995 й. 5 май), «Инвестиция фаолияти тўғрисида» (1998 й. 12 дек.), «Чет эллик инвесторлар ҳуқукларининг кафолатлари ва уларни ҳимоя қилиш чоралари тўғрисида» (1998 й. 30 апр.), «Чет эл инвестициялари тўғрисида» (1998 й. 30 апр.), «Лизинг тўғрисида» (1999 й. 14 апр.), «Қимматли қоғозлар бозорида инвесторларнинг ҳуқукларини ҳимоя қилиш тўғрисида» (2001 й. 30 авг.) қонунларининг қабул қилиниши муҳим аҳамиятга эга бўлди. Инвестиция фаолиятида инвесторлар ҳар бир мамлакатдаги инвестиция муҳити б-н боғлиқ бўлган кўпдан-кўп хатарларга дуч келадилар. Шу сабабли И.ни, айниқса, чет эл И.ларини су-ғурта қилиш муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистонда хорижий И.ларни суғурталаш соҳасида 1994 й.да ташкил этилган «Ўзбекинвест» экспорт-импорт миллий суғурта компанияси фаолият олиб боради.
Дилшод Ғозибеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.