Investitsiya

Investitsiya (lotinça «investio» — öraş) — kelajakda foyda yoki boşqa iqtisodiy naf oliş maqsadida mablağni muayyan muddatga biror faoliyatga, loyihaga yoki mulkka joylaştiriş. Rusça Vikipediyaga köra, investitsiyani qisqaça «kapitalni foyda olib keliş maqsadida joylaştiriş» deb ta'riflaş mumkin; loyiha zarar körsa, kiritilgan mablağ qisman yoki butunlay yöqotilişi ehtimoli bor. Inglizça Vikipediyada investitsiya vaqt ötişi bilan qimmati oşişi kutilayotgan narsaga resurs ajratiş deb izohlanadi.12

ÖzME'ga köra, investitsiya kapitalni ma'lum muddatga «boğlab qöyiş» demakdir; uning maqsadi — kapital qiymatini saqlab qoliş yoki vaqt davomida köpaytiriş. Bu fikr pulning vaqt bilan boğliq qiymati nazariyasiga asoslanadi: bugungi pul kelajakdagi naf uçun sarflanadi. Investitsiya sifatida faqat pul emas, balki aksiya, obligatsiya, veksel kabi qimmatli qoğozlar, yer, bino va inşootlar, ixtiro va kaşfiyotlar kabi intellektual mulk ham qöyilişi mumkin. Mablağ qöyuvçi — investor davlat, kompaniya, bank, xorijiy fuqaro yoki oddiy aholi bölişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, investitsiyadan keladigan daromad sotilgan aktivning qiymati oşişidan, dividend, foiz yoki ijara haqidan iborat böladi. Odatda xatari yuqori investitsiyadan ham yuqoriroq daromad kutiladi, past xatarli qöyilmalar esa kamroq foyda beradi. Şu sababli investorlarga mablağni turli aktivlarga taqsimlaş — diversifikatsiya tavsiya etiladi.

Manbasiga köra davlat, xorijiy va xususiy investitsiyalar farqlanadi: birinçisi byudjet hisobidan, ikkinçisi çet el davlatlari, banklari va kompaniyalari tomonidan, uçinçisi xususiy korxonalar va fuqarolar mablağidan amalga oşiriladi. Qöyiliş şakliga köra esa ikki asosiy tur bor:

• moliyaviy (portfel) investitsiya — aksiya, obligatsiya va boşqa qimmatli qoğozlarni sotib oliş;
• real investitsiya — sanoat, qişloq xöjaligi, quriliş kabi işlab çiqariş sohalariga uzoq muddatli mablağ kiritiş.

Rusça Vikipediyaga köra, investorga xorijdagi kompaniya faoliyati ustidan nazorat imkonini beradigan qöyilmalar töğridan-töğri xorijiy investitsiyalar deb ataladi, yangi va innovatsion loyihalarga kiritiladigan mablağlar esa vençur investitsiyalar deyiladi. Inglizça Vikipediyada an'anaviy investitsiyalar (aksiya, obligatsiya, valyuta, köçmas mulk) bilan bir qatorda xususiy kapital, tovar birjasi mahsulotlari, kolleksiya buyumlari, kriptovalyuta kabi muqobil turlar ham sanab ötiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, Jon Meynard Keyns ilgari surgan multiplikator ğoyasiga binoan, iqtisodiyotga kiritilgan investitsiya yalpi içki mahsulotni investitsiya miqdoridan ança köproq oşiradi: yangi iş örni olganlar daromadining bir qismini sarflab, boşqa tarmoqlarda ham talab yaratadi. Oddiy jamğarma mablağni muomaladan çiqarsa, investitsiya uni yana iqtisodiy aylanmaga qaytaradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, investitsiyaga öxşaş munosabatlar miloddan avvalgi 1700-yillardagi Hammurapi qonunlarida ham uçraydi. Zamonaviy investitsiya amaliyoti XVII asrda Osiyoga savdo kemalari qatnovini moliyalaştiriş bilan boşlangan. 1602-yilda Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi aksiyalari sotila boşlagan Amsterdam birjasi dunyodagi ilk fond birjasi hisoblanadi. AQŞda aksiya bozorining boşlanişi 1792-yildagi kelişuv bilan boğlanadi.

ÖzME'ga köra, mustaqillik yillarida investitsiyalar iqtisodiyotdagi tarkibiy özgarişlarning asosiy vositalaridan biriga aylangan. 1996-yildan hukumat har yili davlat byudjeti, byudjetdan taşqari fondlar, xorijiy investitsiyalar va kreditlar hisobidan amalga oşiriladigan qurilişlarni qamraydigan Davlat investitsiya dasturini qabul qiladi. 2000-yilda mamlakat iqtisodiyotiga qariyb 700 milliard söm investitsiya kiritilgan, uning beşdan bir qismidan köprogi xorijiy investitsiya va kreditlarga töğri kelgan. Investitsiya faoliyatining huquqiy asosini «Investitsiya faoliyati töğrisida», «Çet el investitsiyalari töğrisida», «Lizing töğrisida» va boşqa qonunlar taşkil etadi. Xorijiy investitsiyalarni suğurtalaş bilan 1994-yilda tuzilgan «Özbekinvest» milliy suğurta kompaniyasi şuğullanadi.