Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Iogann Kristof Fridrix Şiller

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–133-b. — ziyouz.com

    Şiller Iogann Kristof Fridrix (1759.10.11, Nekkar böyidagi Marbax — 1805.9.5, Veymar) — nemis şoiri, dramaturg, tarixçi, san'at nazariyotçisi. Nemis mumtoz adabiyotining asosçilaridan. Lyudvigsburgdagi lotin maktabini tugatgaç (1772), harbiy maktab (akademiya) ning huquq va tibbiyot bölimlarida öqigan. Akademiyadagi maslaqdoş döstlari bilan birga «muxolif poetik klub» tuzgan. Ş.ning özaro insoniy munosabatlardagi nafrat va ğarazgöylikni tasvirlovçi «Qaroqçilar» (1781) singari dastlabki asarlari şu klubda muhokama etilgan. Mazkur tragediyada uslubiy har xillik (şekspirona tragizm, barokko san'atiga xos istioraviylik, Russo asarlariga xos notiqlik) ka yöl qöyilgan bölsada, u nemis dramaturgiyasida siyosiy yönalişga ega bölgan yangi lirik drama janrini boşlab bergan.

    Ş. tibbiy akademiyani tugatgaç (1780), Ştutgartga polk feldşeri etib yuborilgpn. Ammo «Qaroqçilar»ning Mangeym şahrida iambyiş etilişiga ruxsatsiz ketgani uçun hibsga olingan va unga ijod bilan şuğullaniş man etilgan. Ş. 1782 yil gersog ta'qibidan qoçib ketib, «Luiza Miller» («Makr va muhabbat»ning dastlabki nusxasi) dramasini tugatgan. 1783 yil Mangeymga borib, şahar teatrida dramaturg lavozimini egallagan, dastlabqi yyesalarini şu teatr uçun qayta işlab bergan va «Reyn Taliyasi» jur.ni naşr etgan. Ammo moddiy barqarorlikka erişiş niyatida dastlab Leypsigga, keyin Drezdenga köçib ötgan. U şu davrda tarixiy ötmiş mavzui bilan qiziqib, «Fiyeskaning Genuyadagi fitnasi» (1783), «Don Karlos» (1783—87) dramalarini, vatanparvarlik ğoyalari kuylangan şe'rlari («Şodlik uçun», «Uzlat», «Yengilmas armada» va boşqalar)ni, «Ruhnazar» (1786) romanini yozgan, «Ajoyib isyonlar va fitnalar tarixi» turkumida kitoblar yaratişga kirişgan (1j., 1787), «Birlaşgan Niderlandlarning ispan hukmdorligidan çiqiş tarixi» ustida iş olib borgan.

    1787 yil Veymarga köçib borişi hamda Gyote bilan yaqin aloqada bölişi Ş. ijodi va dunyoqaraşida yangi davrning boşlanişiga sabab bölgan. U 1789 yilda Gyote yordami bilan Yen untida tarix prof. lavozimini egallab, «Jahon tarixi nima va u qanday maqsadda örganiladi?» degan mavzuda ma'ruzalar öqigan. I.Kant asarlari ta'sirida «San'atdagi fojiaviylik töğrisida» (1792), «Nafosat va qadr-qimmat töğrisida», «Tantanavorlik töğrisida» (1793), «Insonni estetik tarbiyalaş töğrisida xatlar» (1795), «Sodda va sentimental şe'riyat töğrisida» (1796) singari ilmiy işlar yaratgan. Ş.ning talqiniga köra, estetik tarbiya kişilar örtasida insoniy munosabatlarning barqarorlaşişi, ularda insonparvarlik fazilatlarining şakllanişiga xizmat qilişi zarur. Uning 80—90-y. lar lirikasida xuddi şu yönalişdagi histuyğu va keçinmalar ifodalangan.

    Erkin dunyoni barpo etiş orzuideali bilan real voqelik örtasidagi ziddiyat Ş. ijodidagi yetakçi kolliziyani taşkil etadi. Mazkur kolliziya Ş.ning nafaqat tragediyalari, ayni paytda şe'riy asarlarining ham zamirida yotadi.

    Ş.ning tragediya janridagi eng yaxşi asarlaridan biri «Mariya Styuart» bölib, uning syujeti 16-asrdagi Angliya hayotidan olingan. Ş. bu ruhiyfalsafiy tragediyasida yunon tragediyasiga xos kompozitsiyadan foydalangan. Janna d'Ark jasoratiga bağişlangan «Orlean qizi» (1801), antik tragediya an'analarini rivojlantiriş maqsadida yozilgan «Messian kelini» (1803) tragediyalari, şuningdek, milliy ozodlik ğoyasi bilan yöğrilgan «Vilgelm Tell» (1804) xalq dramasi ham Ş. ijodida muhim örinni egallaydi.

    Ş.ning «Qaroqçilar» (1921, 1955, 1975), «Makr va muhabbat» (1921, 1936, 1951, 1959) va «Mariya Styuart» (1976) tragediyalari hoz. Özbek milliy teatri sahnasida qöyilgan.

    As. Dramm. Stixotvoreniya, M., 1975; Makr va muhabbat, T., 1936.

    Ad.: Lozinskaya L.Ya., Şiller, M., 1960; Şiller. Veliçiye i tragediya nemetskogo geniya, M., 1964; Laknşteyn P., Jizn Şillera, M., 1984.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ШИЛЛЕР Иоганн Кристоф Фридрих (1759.10.11, Неккар бўйидаги Марбах — 1805.9.5, Веймар) — немис шоири, драматург, тарихчи, санъат назариётчиси. Немис мумтоз адабиётининг асосчиларидан. Людвигсбургдаги лотин мактабини тугатгач (1772), ҳарбий мактаб (академия) нинг ҳуқуқ ва тиббиёт бўлимларида ўқиган. Академиядаги маслақдош дўстлари билан бирга «мухолиф поэтик клуб» тузган. Ш.нинг ўзаро инсоний муносабатлардаги нафрат ва ғаразгўйликни тасвирловчи «Қароқчилар» (1781) сингари дастлабки асарлари шу клубда муҳокама этилган. Мазкур трагедияда услубий ҳар хиллик (шекспирона трагизм, барокко санъатига хос истиоравийлик, Руссо асарларига хос нотиқлик) ка йўл қўйилган бўлсада, у немис драматургиясида сиёсий йўналишга эга бўлган янги лирик драма жанрини бошлаб берган.

    Ш. тиббий академияни тугатгач (1780), Штутгартга полк фельдшери этиб юборилгпн. Аммо «Қароқчилар»нинг Мангейм шаҳрида иамбйиш этилишига рухсатсиз кетгани учун ҳибсга олинган ва унга ижод билан шуғулланиш ман этилган. Ш. 1782 йил герцог таъқибидан қочиб кетиб, «Луиза Миллер» («Макр ва муҳаббат»нинг дастлабки нусхаси) драмасини тугатган. 1783 йил Мангеймга бориб, шаҳар театрида драматург лавозимини эгаллаган, дастлабқи йьесаларини шу театр учун қайта ишлаб берган ва «Рейн Талияси» жур.ни нашр этган. Аммо моддий барқарорликка эришиш ниятида дастлаб Лейпцигга, кейин Дрезденга кўчиб ўтган. У шу даврда тарихий ўтмиш мавзуи билан қизиқиб, «Фиесканинг Генуядаги фитнаси» (1783), «Дон Карлос» (1783—87) драмаларини, ватанпарварлик ғоялари куйланган шеърлари («Шодлик учун», «Узлат», «Енгилмас армада» ва бошқалар)ни, «Руҳназар» (1786) романини ёзган, «Ажойиб исёнлар ва фитналар тарихи» туркумида китоблар яратишга киришган (1ж., 1787), «Бирлашган Нидерландларнинг испан ҳукмдорлигидан чиқиш тарихи» устида иш олиб борган.

    1787 йил Веймарга кўчиб бориши ҳамда Гёте билан яқин алоқада бўлиши Ш. ижоди ва дунёқарашида янги даврнинг бошланишига сабаб бўлган. У 1789 йилда Гёте ёрдами билан Йен унтида тарих проф. лавозимини эгаллаб, «Жаҳон тарихи нима ва у қандай мақсадда ўрганилади?» деган мавзуда маърузалар ўқиган. И.Кант асарлари таъсирида «Санъатдаги фожиавийлик тўғрисида» (1792), «Нафосат ва қадр-қиммат тўғрисида», «Тантанаворлик тўғрисида» (1793), «Инсонни эстетик тарбиялаш тўғрисида хатлар» (1795), «Содда ва сентиментал шеърият тўғрисида» (1796) сингари илмий ишлар яратган. Ш.нинг талқинига кўра, эстетик тарбия кишилар ўртасида инсоний муносабатларнинг барқарорлашиши, уларда инсонпарварлик фазилатларининг шаклланишига хизмат қилиши зарур. Унинг 80—90-й. лар лирикасида худди шу йўналишдаги ҳистуйғу ва кечинмалар ифодаланган.

    Эркин дунёни барпо этиш орзуидеали билан реал воқелик ўртасидаги зиддият Ш. ижодидаги етакчи коллизияни ташкил этади. Мазкур коллизия Ш.нинг нафақат трагедиялари, айни пайтда шеърий асарларининг ҳам замирида ётади.

    Ш.нинг трагедия жанридаги энг яхши асарларидан бири «Мария Стюарт» бўлиб, унинг сюжети 16-асрдаги Англия ҳаётидан олинган. Ш. бу руҳийфалсафий трагедиясида юнон трагедиясига хос композициядан фойдаланган. Жанна д’Арк жасоратига бағишланган «Орлеан қизи» (1801), антик трагедия анъаналарини ривожлантириш мақсадида ёзилган «Мессиан келини» (1803) трагедиялари, шунингдек, миллий озодлик ғояси билан йўғрилган «Вильгельм Телль» (1804) халқ драмаси ҳам Ш. ижодида муҳим ўринни эгаллайди.

    Ш.нинг «Қароқчилар» (1921, 1955, 1975), «Макр ва муҳаббат» (1921, 1936, 1951, 1959) ва «Мария Стюарт» (1976) трагедиялари ҳоз. Ўзбек миллий театри саҳнасида қўйилган.

    Ас. Драмм. Стихотворения, М., 1975; Макр ва муҳаббат, Т., 1936.

    Ад.: Лозинская Л.Я., Шиллер, М., 1960; Шиллер. Величие и трагедия немецкого гения, М., 1964; Лакнштейн П., Жизнь Шиллера, М., 1984.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.