Fridrix Şiller

Fridrix Şiller (Iogann Kristof Fridrix fon Şiller; 1759–1805) — nemis şoiri, dramaturgi, faylasufi, tarixçisi va san'at nazariyotçisi, nemis mumtoz adabiyotining asosçilaridan biri. Rusça Vikipediyaga köra, yoşligida u «Böron va hujum» adabiy oqimiga mansub bölgan, keyinçalik Iogann Volfgang Gyote bilan birgalikda «Veymar klassitsizmi» deb ataluvçi yönalişni yaratgan.1

Şiller 1759-yil 10-noyabrda Vyurtemberg gersogligining Nekkar daryosi böyidagi Marbax şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, otasi gersog xizmatidagi polk feldşeri bölgan. ÖzME'ga köra, Lyudvigsburgdagi lotin maktabini bitirgaç (1772), gersog taşkil etgan harbiy akademiyada avval huquqşunoslikni, keyin tibbiyotni öqigan. Akademiyada u fikrdoş döstlari bilan adabiy davra tuzgan va ilk asarlarini şu yerda muhokama qilgan.

1780-yilda akademiyani tugatib, Ştutgartda polk şifokori etib tayinlangan. Birinçi dramasi — «Qaroqçilar» 1781-yilda yozib tugatilgan va 1782-yil yanvarda Mangeym teatrida sahnalaştirilgan. ÖzME'ga köra, bu asarda turli uslublar — Şekspirona fojiaviylik, barokko san'atiga xos majoz va Russo ruhidagi notiqlik qorişib ketgan bölsa-da, u nemis dramaturgiyasida siyosiy yönalişdagi yangi drama turini boşlab bergan. Premyeraga ruxsatsiz borgani uçun Şiller hibsga olingan va unga tibbiyotdan boşqa narsa yoziş taqiqlangan. Rusça Vikipediyaga köra, 1782-yil sentabrda u gersoglikdan qoçib ketgan.

Keyingi yillarda Şiller Bauerbax, Mangeym, Leypsig va Drezdenda yaşagan. Bu davrda «Fiyeskoning Genuyadagi fitnasi» (1783), «Makr va muhabbat» va «Don Karlos» (1783–1787) dramalari, «Ruhnazar» romani, şuningdek «Şodlikka» kabi maşhur şe'rlari yaratilgan. ÖzME'ga köra, Mangeymda u teatr dramaturgi lavozimida işlagan va «Reyn Taliyasi» jurnalini çiqargan.

1787-yilda Şiller Veymarga köçgan. Gyote bilan yaqinlaşuvi uning ijodida yangi bosqiçni boşlab bergan. ÖzME'ga köra, 1789-yilda Gyote yordamida Yena universitetida tarix professori bölgan va «Jahon tarixi nima va u nima uçun örganiladi?» mavzusidagi ma'ruzalarni öqigan. Rusça Vikipediyaga köra, şu davrda «Niderlandlarning Ispaniya hukmronligidan ajralib çiqişi» va «Öttiz yillik uruş tarixi» kabi tarixiy asarlarini yozgan.

Immanuil Kant falsafasi ta'sirida Şiller estetikaga oid bir qator asarlar yaratgan: «San'atdagi fojiaviylik haqida» (1792), «Nafosat va qadr-qimmat haqida» (1793), «Insonni estetik tarbiyalaş haqida maktublar» (1795), «Sodda va sentimental şe'riyat haqida» (1796). Uning fikriça, estetik tarbiya kişilar örtasida insoniy munosabatlarni mustahkamlaşi va ularda insonparvarlik fazilatlarini şakllantirişi lozim. ÖzME'ga köra, erkin dunyo haqidagi orzu bilan real voqelik örtasidagi ziddiyat uning tragediyalari va şe'rlarining asosiy kolliziyasini taşkil etadi.

Umrining sönggi yillarida Şiller «Mariya Styuart» (16-asr Angliya tarixiga oid ruhiy-falsafiy tragediya), Janna d'Arkka bağişlangan «Orlean qizi» (1801), antik tragediya an'analarini davom ettirgan «Messina kelini» (1803) va milliy ozodlik ğoyasi bilan suğorilgan «Vilgelm Tell» (1804) dramalarini yaratgan. U 1805-yil 9-mayda Veymarda vafot etgan. Rusça Vikipediyaga köra, şoir merosi hozir Veymardagi Gyote va Şiller arxivida saqlanadi va örganiladi.

ÖzME'ga köra, Şillerning «Qaroqçilar» (1921, 1955, 1975), «Makr va muhabbat» (1921, 1936, 1951, 1959) va «Mariya Styuart» (1976) tragediyalari Özbek milliy akademik drama teatrida sahnalaştirilgan. «Makr va muhabbat» özbek tiliga tarjima qilinib, 1936-yilda Toşkentda kitob holida naşr etilgan.