Ionlovçi nurlaniş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 251-b. — ziyouz.com
Ionlovçi nurlaniş - zarra lar va elektromagnit nurlaniş kvan-tlari oqimi; modda orqali ötişi uning atom va molekulalari ionlanişiga va qözğalişiga sabab böladi. I. n. elektronlar, pozitronlar, protonlar, neytronlar va b. elementlar zarralar, şuningdek, atom yadrolari va gamma-, rentgen va optik diapazondagi elektromagnit nurlanişdan iborat.
Zaryadlangan zarralar muhitning atom va molekulalari b-n bevosita töqnaşib ionlanişiga birlamçi ionlaniş; urib çiqarilgan elek-tronlarning ionlanişiga ikki-lamçi ionlaniş deyiladi. Muhitning I. n. ta'sirida ionlanişi, asosan, I. n.ning energiyasiga, tarkibiga, ziçligiga boğliq. Fan va texnikada, biologiya va tibbiyotda, qişloq xöjaligi va sanoatda I. n. muhim ahamiyatga ega. Mas, kimyoviy reaksiyalar I. n. ta'sirida pastroq t-ra va bosimda amalga oşiriladi (q. Radiokimyo). I. n. oziq-ovqat, dori-darmon mahsulotlari va b.ni sterillaş va konservalaşda işlatiladi. Ösimlik va mikroorganizmlarda I. n. ta'siri b-n har xil mutatsiyalarni keltirib çikariş mumkin.
Q.: Radiokimyo
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИОНЛОВЧИ НУРЛАНИШ - зарра лар ва электромагнит нурланиш кван-тлари оқими; модда орқали ўтиши унинг атом ва молекулалари ионланишига ва қўзғалишига сабаб бўлади. И. н. электронлар, позитронлар, протонлар, нейтронлар ва б. элементлар зарралар, шунингдек, атом ядролари ва гамма-, рентген ва оптик диапазондаги электромагнит нурланишдан иборат.
Зарядланган зарралар муҳитнинг атом ва молекулалари б-н бевосита тўқнашиб ионланишига бирламчи ионланиш; уриб чиқарилган элек-тронларнинг ионланишига икки-ламчи ионланиш дейилади. Муҳитнинг И. н. таъсирида ионланиши, асосан, И. н.нинг энергиясига, таркибига, зичлигига боғлиқ. Фан ва техникада, биология ва тиббиётда, қишлоқ хўжалиги ва саноатда И. н. муҳим аҳамиятга эга. Мас, кимёвий реакциялар И. н. таъсирида пастроқ т-ра ва босимда амалга оширилади (қ. Радиокимё). И. н. озиқ-овқат, дори-дармон маҳсулотлари ва б.ни стериллаш ва консервалашда ишлатилади. Ўсимлик ва микроорганизмларда И. н. таъсири б-н ҳар хил мутацияларни келтириб чикариш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.