Ipak qurti
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 259–260-b. — ziyouz.com
Ipak qurti — haşarotlar sinfi, tangaqanotlilar turkumi tut va eman ipak kurti oilasiga kiradigan kapalaklarning qurtlik (liçinka) davri. Ipak qurtlari Bombycidae va Saturnidae oilalariga bölinadi. Bombycidae oilasiga xonakilaştirilgan tut ipak qurti (20 ga yaqin turi bor), Saturnidae oilasiga esa yovvoyi (eman) ipak qurtlari kiradi.
Eman I. q. bir yilda bir, ikki, ba'zan uç avlod beradi va eman daraxti bargi b-n oziqlanadi. Xitoy, yapon, hind eman I. q. turlari mavjud (q. Eman ipak qurti).
Tut I. q. tut bargi b-n oziklanadi va bir yilda neça avlod berişiga qarab monvoltin (bir avlod), biovoltin (ikki avlod) va polivoltin (ikki-tadan ortiq avlod beradigan) zotlariga bölinadi. Özbekistonda faqat tut I. q. boqiladi. Ipak qurtlari öz rivojlanişida tuxum, qurt, ğumbak va kapalak bosqiçlarini ötadi, sönggi kapalaklik davrida I. q. batamom voyaga yetgan bulib, urçiş qobiliyatiga ega böladi. Uning kurtlik davri 5 yoşdan iborat. 1 yoşdan 2-yoşga ötişda pust taşlaydi. I. q. buyi 1-yoşi boşida 3— 4 mm bulib, 5-yoşi oxirida 85—88 mm ga; vazni 0,0004 g dan 3,5—5,0 g ga yetadi. Bitta qurt hayotida 20—25 g barg (75—80% ini 5-yoşida) yeydi.
I. q. gavdasi boş, kukrak va qorin qismlaridan iborat. Qurt yoşligida uning boşi qora tusda bulib, yoşi kattalaşib, qurt usgan sari oqarib boradi va 5-yoşda qönğir-jigarrang tusga kiradi. Boşining ustki qismida möylov, oğiz va ipak çiqaruvçi nayçasi, ikki yon tomonlarida közlar joylaşgan. Qurt boşining ostki tomonida oğiz böşliği va uning ikki yonida arra tişli ustki jağ-ğajiş organi bölib, şu jağlar vositasi b-n bargni kemiradi. Qurt kukrak qismi 3 böğimdan iborat, har bir böğimning ostki qismida bir juftdan oyoqçalari joylaşgan. Qorin ipak kurti tanasining birmunça uzun qismi bölib, 9 böğimdan iborat; 8-böğimining ust tomonida etdor çiqiği — pixi, 9-buğimida esa orqa çiqariş teşigi bor.
I. q.ning tanasida 9 juft nafas yuli — teşigi bor. Bu nafas yullari bi-rinçi kukrak buğimining hamda qorin qismidagi oldingi 8 buğimining yon tomonlarida tuxum şaklidagi doğ körinişida joylaşgan.
I. q.da 8 juft oyoq buladi, bundan 3 jufti kökrak böğimlarida va 5 jufti qorin böğimlarida joylaşgan.
Kurtlik davri monovoltin zotlarda 25—27 kun, bivoltin zotlarda 20 kun. Şu davrda kurt 4 marta pust taşlab, 5-yoşni utaydi va pilla uraşga kirişadi. Pilla öraş 3 kun davom etadi. Qurt pilla içida ğumbakka aylanadi. Ğumbaklik davri haroratga qarab, 2—3 hafta davom etadi. Ğumbak tanasi duksimon bölib, xitin b-n qoplangan, harakatlanmaydi. Rivojlaniş davom etib, ğumbak kapalakka aylanadi.
Kapalak oğzidan maxsus suyuqlik çiqarib, pillaning bir uçini höllaydi. Kapalak pillaning yelim moddasi erigan öşa joyni oyoklari b-n surib teşik oçadi va taşqariga çiqadi. Kapalak havo haroratiga qarab, 5—10 kun yaşaydi. Erkak va urğoçi kapalaklar bir-biri b-n juftlaşganidan keyin urğoçi kapalak tuxum taşlaydi (yana q. Pillaçilik).
Ad.: Rojdestvenskiy K.M.,Toirov 3. T., Tut ipak qurti biologiyasi, T., 1965; Abduraqmonov A., Rojdestvenskiy K. M., Ipak qurti naslçiligi va uruğçiligi, T., 1991.
Klara Solşova, Homidiy Homid ibn Soqiy.
Q.: Eman ipak qurti, Pillaçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИПАК ҚУРТИ — ҳашаротлар синфи, тангақанотлилар туркуми тут ва эман ипак курти оиласига кирадиган капалакларнинг қуртлик (личинка) даври. Ипак қуртлари Bombycidae ва Saturnidae оилаларига бўлинади. Bombycidae оиласига хонакилаштирилган тут ипак қурти (20 га яқин тури бор), Saturnidae оиласига эса ёввойи (эман) ипак қуртлари киради.
Эман И. қ. бир йилда бир, икки, баъзан уч авлод беради ва эман дарахти барги б-н озиқланади. Хитой, япон, ҳинд эман И. қ. турлари мавжуд (қ. Эман ипак қурти).
Тут И. қ. тут барги б-н озикланади ва бир йилда неча авлод беришига қараб монвольтин (бир авлод), биовольтин (икки авлод) ва поливольтин (икки-тадан ортиқ авлод берадиган) зотларига бўлинади. Ўзбекистонда фақат тут И. қ. боқилади. Ипак қуртлари ўз ривожланишида тухум, қурт, ғумбак ва капалак босқичларини ўтади, сўнгги капалаклик даврида И. қ. батамом вояга етган булиб, урчиш қобилиятига эга бўлади. Унинг куртлик даври 5 ёшдан иборат. 1 ёшдан 2-ёшга ўтишда пуст ташлайди. И. қ. буйи 1-ёши бошида 3— 4 мм булиб, 5-ёши охирида 85—88 мм га; вазни 0,0004 г дан 3,5—5,0 г га етади. Битта қурт ҳаётида 20—25 г барг (75—80% ини 5-ёшида) ейди.
И. қ. гавдаси бош, кукрак ва қорин қисмларидан иборат. Қурт ёшлигида унинг боши қора тусда булиб, ёши катталашиб, қурт усган сари оқариб боради ва 5-ёшда қўнғир-жигарранг тусга киради. Бошининг устки қисмида мўйлов, оғиз ва ипак чиқарувчи найчаси, икки ён томонларида кўзлар жойлашган. Қурт бошининг остки томонида оғиз бўшлиғи ва унинг икки ёнида арра тишли устки жағ-ғажиш органи бўлиб, шу жағлар воситаси б-н баргни кемиради. Қурт кукрак қисми 3 бўғимдан иборат, ҳар бир бўғимнинг остки қисмида бир жуфтдан оёқчалари жойлашган. Қорин ипак курти танасининг бирмунча узун қисми бўлиб, 9 бўғимдан иборат; 8-бўғимининг уст томонида этдор чиқиғи — пихи, 9-буғимида эса орқа чиқариш тешиги бор.
И. қ.нинг танасида 9 жуфт нафас йули — тешиги бор. Бу нафас йуллари би-ринчи кукрак буғимининг ҳамда қорин қисмидаги олдинги 8 буғимининг ён томонларида тухум шаклидаги доғ кўринишида жойлашган.
И. қ.да 8 жуфт оёқ булади, бундан 3 жуфти кўкрак бўғимларида ва 5 жуфти қорин бўғимларида жойлашган.
Куртлик даври моновольтин зотларда 25—27 кун, бивольтин зотларда 20 кун. Шу даврда курт 4 марта пуст ташлаб, 5-ёшни утайди ва пилла урашга киришади. Пилла ўраш 3 кун давом этади. Қурт пилла ичида ғумбакка айланади. Ғумбаклик даври ҳароратга қараб, 2—3 ҳафта давом этади. Ғумбак танаси дуксимон бўлиб, хитин б-н қопланган, ҳаракатланмайди. Ривожланиш давом этиб, ғумбак капалакка айланади.
Капалак оғзидан махсус суюқлик чиқариб, пилланинг бир учини ҳўллайди. Капалак пилланинг елим моддаси эриган ўша жойни оёклари б-н суриб тешик очади ва ташқарига чиқади. Капалак ҳаво ҳароратига қараб, 5—10 кун яшайди. Эркак ва урғочи капалаклар бир-бири б-н жуфтлашганидан кейин урғочи капалак тухум ташлайди (яна қ. Пиллачилик).
Ад.: Рождественский К.М.,Тоиров 3. Т., Тут ипак қурти биологияси, Т., 1965; Абдурақмонов А., Рождественский К. М., Ипак қурти наслчилиги ва уруғчилиги, Т., 1991.
Клара Солшова, Ҳомидий Ҳомид ибн Соқий.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.