Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Pillaçilik

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–215-b. — ziyouz.com

    Pillaçilik — ipak qurti boqiş, pilla yetiştiriş majmui; qişloq xöjaligining ipakçilik sanoati uçun xom aşyo yetkazib beradigan asosiy tarmoklaridan biri.

    P. tarmoq sifatida P. ozuqa manbai bölgan tutzorlar barpo qiliş; tutning yangi navlarini yaratiş; ipak kurtining zotlari va durapiiarini yaratiş; naslçilik işlari, ipak kurti boqib, uning tuxumini yetiştiriş; ipakçilik sanoati uçun tirik pilla tayyorlaş; pillani quritib, quruq pilla standarti talablariga moye keltirib korxonalarga topşiriş; pillani dastlabki qayta işlaş va b.ni kamraydi.

    Özbekistonda tut ipak kurti uruğini tayyorlaş, qurtini boqiş, pillani dastlabki işlaş (dimlaş va kuri-tiş), yangi kurt zotlari va duragaylarini yaratişni va tutçilikni öz içiga olgan mukammal majmua yaratilgan. Tut ipak kurti respublikaning barça viloyatlarida yetiştiriladi. Respublika xududida tut ipak kurti juda kadimdan boqiladi. Ayrim ma'lumotlarga köra, ipak kurti boqiş mil. 4-a.da Xitoydan Örta Osiyoga tarqalgan. 1913 y.da Özbekistonda 4 ming t ga yaqin pilla yetiştirilgan bölsa, uning 90% Farğona vodiysiga töğri kelgan. 1922 y.da Toşkentda «Turkipak» aksiyadorlik jamiyatining taşkil etilişi pillaçilikni rivojlantirişda muhim bosqiç böddi. 1927 y. Toşkent ipakçilik styasi negizida Örta Osiyo ipakçilik i.t. instituta (1991 y.dan Özbekiston ipakçilik instituti) taşkil etildi. 1930-y.larda tut köçati yetiştirişga aloxida e'tibor beriddi.

    1940—90 y.larda P.da yuqori ösiş sur'atlariga erişildi, pilla yetiştiriş deyarli 3 baravar köpaydi. 1991 y.da respublikada 33,8 ming t pilla tayyorlandi. 1993 y.dan pilla yetiştiriş davlat buyurtmasidan çiqarilib, uni xarid qiliş erkin kelişilgan narxlar asosida olib boriladi. Respublikada P. tarmoğida 13 hududiy (viloyat) «Pilla» aksiyadorlik birlaşma-si, 122 tumanlar «Pilla» aksiyadorlik jamiyatlari, tut uruği, niholi, köçatlari yetiştirişga ixtisoslaşgan 10 şirkat xöjaligi, 3 ta naslli uruğçilik z-di (Andijon, Samarqand, Farğona), 13 pillaçilik tuxumçilik z-di (Andijon, Asaka, Buxoro, Şah-risabz, Navoiy, Namangan, Samarqand, Toşkent, Kattaqörğon, Farğo-na, Qöqrn, Urganç, Xöjaobod), 8 pillakaşlik korxonalari (Toşkent «Tola», «Marğilon ipagi», Farğona «Buyuk ipak yöli», Samarqand «Hujum», «Buxoro ipagi», «Namangan ipagi», «Bulokboşi ipagi», «Xorazm ipagi» aksiyadorlik jamiyatlari) fa-oliyat körsatadi. 2002 y.da Respublika P.da 21500 t tirik pilla, 8290,2 t quruq pilla tayyorlandi, 1003,2 t xom ipak, 130 t yigirilgan ipak ipi işlab çikarildi, 415 ming quti ipak qurti tuxumi tayyorlandi, 1,5 mln. do-na tut köçati yetiştirildi. Tarmoqda 19 mingga yaqin xodimlar band.

    Tutçilik, zotli tuxumçilik muammolari va P. sohasi uçun kadrlar tayyorlaş b-n Toşkent agrar un-ti ipakçilik kafedrasi va Özbekiston ipakçilik in-ti şuğullanadi.

    Jahonda pilla yetiştiriş va xom ipak i.ç. böyiça Özbekiston Xitoy, Yaponiya va Hindistondan keyin 4-örinni egallaydi. Hoz. kunda yetiştirilayotgan pilla respublikaning hamma pillakaşlik korxonalarini töliq ta'minlaş b-n birga uni çet elga sotiş imkonini ham beradi.

    P. Xitoy, Hindiston, Yaponiya, Koreya, Braziliya, Tayvan, Pokiston, Suriya, Turkiya, Ispaniya, Misr va b. mamlakatlarda rivojlangan. Tabiiy ipak jahrnda işlab çiqariladigan töqimaçilik tolalarining faqatgina 0,5% ni taşkil etadi, lekin ipak va ipak gazlamalarning texnika va maişiy turmuşda keng qöllanilişi tufayli jahon bozorida tabiiy ipakka bölgan talab juda yuqori (yana q. Ipakçilik sanoati).

    Zohidjon Obidjonov, Davronbek Xolmatov.

    Q.: Ipakçilik sanoati

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПИЛЛАЧИЛИК — ипак қурти боқиш, пилла етиштириш мажмуи; қишлоқ хўжалигининг ипакчилик саноати учун хом ашё етказиб берадиган асосий тармокларидан бири.

    П. тармоқ сифатида П. озуқа манбаи бўлган тутзорлар барпо қилиш; тутнинг янги навларини яратиш; ипак куртининг зотлари ва дурапииарини яратиш; наслчилик ишлари, ипак курти боқиб, унинг тухумини етиштириш; ипакчилик саноати учун тирик пилла тайёрлаш; пиллани қуритиб, қуруқ пилла стандарти талабларига мое келтириб корхоналарга топшириш; пиллани дастлабки қайта ишлаш ва б.ни камрайди.

    Ўзбекистонда тут ипак курти уруғини тайёрлаш, қуртини боқиш, пиллани дастлабки ишлаш (димлаш ва кури-тиш), янги курт зотлари ва дурагайларини яратишни ва тутчиликни ўз ичига олган мукаммал мажмуа яратилган. Тут ипак курти республиканинг барча вилоятларида етиштирилади. Республика худудида тут ипак курти жуда кадимдан боқилади. Айрим маълумотларга кўра, ипак курти боқиш мил. 4-а.да Хитойдан Ўрта Осиёга тарқалган. 1913 й.да Ўзбекистонда 4 минг т га яқин пилла етиштирилган бўлса, унинг 90% Фарғона водийсига тўғри келган. 1922 й.да Тошкентда «Туркипак» акциядорлик жамиятининг ташкил этилиши пиллачиликни ривожлантиришда муҳим босқич бўдди. 1927 й. Тошкент ипакчилик стяси негизида Ўрта Осиё ипакчилик и.т. института (1991 й.дан Ўзбекистон ипакчилик институты) ташкил этилди. 1930-й.ларда тут кўчати етиштиришга алохида эътибор беридди.

    1940—90 й.ларда П.да юқори ўсиш суръатларига эришилди, пилла етиштириш деярли 3 баравар кўпайди. 1991 й.да республикада 33,8 минг т пилла тайёрланди. 1993 й.дан пилла етиштириш давлат буюртмасидан чиқарилиб, уни харид қилиш эркин келишилган нархлар асосида олиб борилади. Республикада П. тармоғида 13 ҳудудий (вилоят) «Пилла» акциядорлик бирлашма-си, 122 туманлар «Пилла» акциядорлик жамиятлари, тут уруғи, ниҳоли, кўчатлари етиштиришга ихтисослашган 10 ширкат хўжалиги, 3 та наслли уруғчилик з-ди (Андижон, Самарқанд, Фарғона), 13 пиллачилик тухумчилик з-ди (Андижон, Асака, Бухоро, Шаҳ-рисабз, Навоий, Наманган, Самарқанд, Тошкент, Каттақўрғон, Фарғо-на, Қўқрн, Урганч, Хўжаобод), 8 пиллакашлик корхоналари (Тошкент «Тола», «Марғилон ипаги», Фарғона «Буюк ипак йўли», Самарқанд «Ҳужум», «Бухоро ипаги», «Наманган ипаги», «Булокбоши ипаги», «Хоразм ипаги» акциядорлик жамиятлари) фа-олият кўрсатади. 2002 й.да Республика П.да 21500 т тирик пилла, 8290,2 т қуруқ пилла тайёрланди, 1003,2 т хом ипак, 130 т йигирилган ипак ипи ишлаб чикарилди, 415 минг қути ипак қурти тухуми тайёрланди, 1,5 млн. до-на тут кўчати етиштирилди. Тармоқда 19 мингга яқин ходимлар банд.

    Тутчилик, зотли тухумчилик муаммолари ва П. соҳаси учун кадрлар тайёрлаш б-н Тошкент аграр ун-ти ипакчилик кафедраси ва Ўзбекистон ипакчилик ин-ти шуғулланади.

    Жаҳонда пилла етиштириш ва хом ипак и.ч. бўйича Ўзбекистон Хитой, Япония ва Ҳиндистондан кейин 4-ўринни эгаллайди. Ҳоз. кунда етиштирилаётган пилла республиканинг ҳамма пиллакашлик корхоналарини тўлиқ таъминлаш б-н бирга уни чет элга сотиш имконини ҳам беради.

    П. Хитой, Ҳиндистон, Япония, Корея, Бразилия, Тайвань, Покистон, Сурия, Туркия, Испания, Миср ва б. мамлакатларда ривожланган. Табиий ипак жаҳрнда ишлаб чиқариладиган тўқимачилик толаларининг фақатгина 0,5% ни ташкил этади, лекин ипак ва ипак газламаларнинг техника ва маиший турмушда кенг қўлланилиши туфайли жаҳон бозорида табиий ипакка бўлган талаб жуда юқори (яна қ. Ипакчилик саноати).

    Зоҳиджон Обиджонов, Давронбек Холматов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.