Ipakçilik sanoati

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264–266-b. — ziyouz.com

Ipakçilik sanoati - yengil sa-noat tarmoqlaridan biri. Asosan, tabiiy va sun'iy ipak tolasi, yigirilgan ipak, sintetik hamda har xil tabiiy va sun'iy tolalar birikmasidan ipak (şoyi) gazlamalar töqib çiqaradi. Pilla çuviş (tortiş), uning losidan ipak yigiriş va töqilgan gazlamalarni pardozlaş ham I. s.ga kiradi.

Özbekistonda ipakçilik tarmogi teran tarixiy ildizlar va an'analarga ega. Ipak qurti boqiş va uning pil-lasidan tola oliş, ipak gazmollar töqiş dastlab Xitoyda vujudga kelgan. Ayrim ma'lumotlarga köra, ipak qurti boqiş 4-a.da Xitoydan Buyuk ipak yöli orqali hoz. Özbekiston hudu-diga tarqalgan. Samarqand, Buxoro, Xöjand, Qöqon, Marğilon, Namangan kabi şaharlarda işlab çiqarilgan turli-tuman şoyi gazlamalar maşhur bölgan. Şoyi gazmollar Yaqin Şarq va Yevropa mamlakatlariga çiqarilgan.

19-a.ning 2-yarmidan boşlab Örta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olinganidan söng 1867 y.dan boşlab Marğilon, Qöqon, Toşkent, Xöjand ş.larida dastlabki ipak kalavalaş f-kalari qurildi. Mac, Özbekistonga bi-rinçilardan bölib kelgan rus sanoatçisi I. I. Pervuşin 1871 y.da Toşkentda araq va vino z-di b-n birga pillakaşlik f-kasi ham qurdi. Lekin ipak gazlamalarning asosiy qismi maqalliy hunarmandlarning ustaxona (dökon)larida işlab çiqarilar edi (mas, 19-a. oxirida Marğilonda 120, Qöqonda 49 ta şoyi töqiş ustaxonalari işlagan). Pilladan yarim kustar holda (qozonlarda qaynatib) qöl çarxlarida ipak (11,8 kg pilladan 1 kg ipak) olingan, qölda böyalgan ipakdan atlas, adras, bekasam, olaça, turli abrli gazlamalar, baxmal, parça qöl dastgoqlarida töqilgan. 1913 y.da Özbekistonda qariyb 4 ming t pilla yetiştirilgan, uning aksariyat qismi rus işbilarmonlari qöliga ötib, ipak oliş uçun Italiya va Fransiyaga jönatilgan.

1921 y.da Özbekistonda Farğona ş.da birinçi 56 qozonli pillakaşlik f-kasi işga tuşirildi. 1927—32 y.larda Samarqand, Buxoro, Marğilon ş.larida ham pillakaşlik f-kalari qurildi. Ayni paytda pillakaşlik f-kalarida olingan ipak toladan şoyi töqiş ham rivojlandi. Marğilon atlas (1925), Namangan abrli gazlamalar (1925), Marğilon şoyi (1928), Samarkand şoyi (1934) k-tlari, Qöqon şoyi töqiş f-kasi (1926) işga tuşirildi. 1937 y.ga qadar şoyi gazlamalar tabiiy ipakdan tayyorlanar edi. Kimyo sanoatining rivojlanişi natijasida sun'iy ipak gazlamalar töqiş ham keng ta-raqqiy etdi. 1940 y.ga kelib Özbekistondagi pillaçilik f-kalarida 9833 t pilla qayta işlanib, şoyi gazlamalar işlab çiqarildi.

1940—70 y.larda respublikada pilla yetiştiriş deyarli 3 baravar köpaydi, I. yeda yuqori ösiş sur'atlariga erişildi. 1966 y.da yiliga 45 mln. m ipak gazlama işlab çiqaradigan Namangan şoyi va kostyumbop gazlama kti işga tuşirildi, viloyatlar şaharlarida k-tlar filiallari oçildi, işlab turgan korxonalar kengaytirildi va rekonstruksiya qilindi. Ayni paytda I. s. korxonalari şoyi gazlamalar turlarini i. ç. böyiça ixtisoslaşdi, korxonalarda krepdeşin, krepşifon, krepjorjet, ipakdan milliy gazlamalar: atlas, xonatlas, bekasam, şoyi, şuningdek, plaşbop, kostyumbop, astarbop gazlamalar, ştapel, viskoza va aralaş tolalardan kiyim-keçak tikiladigan gazlamalar, tukli va jakkard gazlamalar, sun'iy iplardan abrli gazlamalar işlab çiqariş özlaştirildi, I. s. mahsulotlari çet ellarga eksport qilindi.

1980 y.ga kelib Özbekistonda ipak ip i. ç. 1711 t ni taşkil etdi, 113,8 mln. m2 şoyi gazlamalar işlab çikarildi, 1990 y.da esa 32824 t ipak kurti pillasi tayyorlandi, I. yeda 2522 t ipak ip, 144,2 mln. m2 şoyi gazmollar işlab çikarildi, 1991 y.da respublikada rekord xreil — 33,8 ming t pilla tayyorlandi.

Respublika mustaqillikka erişgandan keyin respublika hukumati I. s.ni rivojlantiriş masalalariga alohida e'tibor berdi. An'analar va ming yillik tajribalar negizida Özbekistonda zamonaviy yangi ipakçilik indust-riyasini yaratiş yöli belgilandi. 1993 y.dan pilla yetiştiriş davlat buyurtmasidan çiqarilib, uni xarid qiliş kelişilgan narxlar asosida olib boriladigan böldi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning 1998 y. 30 martdagi «Respublikada pil-laçilik sohasini boşqariş tizimini takomillaştiriş töğrisida» Farmoni va Özbekiston Respublikasi Va-zirlar Mahkamasining 1998 y. 3 apr. dagi «Respublika pillaçilik sohasini boşqarişni takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qaroriga köra mustaqil «Özbek ipagi» uyuşmasi taşkil etildi. Uning tarkibiga ipakli va aralaş gazlamalar işlab çiqaradigan şoyi töqiş korxonalari, şuningdek, tabiiy şoyi i. ç. va qayta işlaş böyiça Markaziy i. t. in-tini («Şoyi» tadqiqot in-ti, Mar-ğilon) öz içiga oladigan «Şoyi» aksiyadorlik kompaniyasi hamda pilla xom aşyosi, ipak kalava işlab çiqaradigan pillakaşlik korxonalari, ipak qurti tayyorlanadigan z-dlar, ipak qurti naslçilik xöjaliklari, xom pillani qabul qiliş va dast-labki işlov beriş korxonalari, tutçilik xöjaliklari, Özbekiston ipakçilik i. t. in-tini öz içiga oladigan «Pilla xolding» xolding kompaniyasi kiradi.

Pilla xom aşyosini respublikaning özida qayta işlanişini ta'minlaş maqsadlarida 2000 y. fev. oyida Özbeki ston Respublikasi Prezidentining Farmoni b-n pilla xom aşyosi, ipak çiqindilari va ipak ipni res-publikadan çetga çiqarişga çek qöyildi.

1995-2000 y.larda I. s.ga çet el investitsiyalarini jalb qiliş, ipak aşyosini qayta işlaş, jahon bozorida raqobatbardoş tayyor mahsulotlar işlab çikariş va uni eksport qilişni köpaytiriş böyiça muhim işlar amalga oşirildi. «Pilla xolding» xolding kompaniyasi tarkibida 7 qöşma korxona: «Silk Road» Özbekiston— Yaponiya (Namangan), «Kumuş» Özbekiston—Britaniya (Şahrisabz), «Silk indiastrz Ko» Özbekistan—Vyetnam (Toşkent), «Tonmen» Özbekistan— Janubiy Koreya (Toşkent viloyati), «Xadan» Özbekiston—Xitoy (Buxoro), «Silk star» Özbekistan— Singapur (Samarqand viloyati), «Buxoro—Kvaşen» Özbekiston—Xitoy qöşma korxonalari taşkil etildi. 2000 y.da «Kumuş» aksiyadorlik jamiyati aksiyalari paketini Buyuk Britaniyaning «Carthill invest ment» kompaniyasi 565 ming AQŞ dollariga sotib oldi. «Özbek ipagi» uyuşmasi tarkibida 10 pillakaşlik korxonasi — «Atlas» (Namangan), «Buyuk ipak yöli» (Farğona), «Buxoro ipagi» (Buxoro), «Buloqboşi ipagi» (Andijon viloyati Buloqboşi ş.), «Ipakçi» (Namangan viloyati, Uyçi ş.), «Kumuş» (Şahrisabz), «Tola» (Toşkent), «Turon şoyi-si» (Marğilon), «Xorazm ipagi» (Urganç), «Hujum» (Samarqand) aksiyadorlik jamiyatlari; 7 şoyi töqiş korxonasi — «Alişer Navoiy» (Marğilon), «Atlas» (Namangan), «Izboskan şoyi töqiş f-kasi» (Andijon viloyati Poytug ş.), «Qöqon şoyiatlas töqiş», «Marğilon ipak gazlamasi», «Musaffo» (Samarkand), «Turon şoyisi» (Marğilon) aksiyadorlik jamiyatlari işlaydi.

Özbekiston Respublikasi ipak kurti pillasi yetiştiriş hajmi böyiça jahon mamlakatlari orasida Xitoy, Yaponiya, Hindiston va Braziliyadan keyin 5-örinda turadi. Tarmoq korxonalarida 30 mingga yaqin kişi işlaydi (2000). Mamlakatda 2000 y.da 18,9 ming t pilla, I. s. korxonalarida 1200,3 t ipak ip, 95 t ipak kalava tayyorlan-di, 5,336 mln. m2 şoyi gazlamalar işlab çiqarildi. Çet mamlakatlarda şoyi gazlamalar, ayniqsa sintetik va sun'iy ipak tolalaridan gazlamalar işlab çiqariş böyiça AQŞ, GFR, Yaponiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya yetakçi mavkeda turadi. Yaponiya, Xitoy, Hindiston, Jan. Yevropa mamlakatlari va Braziliyada ipak qurti pillasidan ipak oliş va ipak gazlamalar i. ç. taraqqiy etgan (yana q. Yengil sanoat, Pillaçilik).

Ad.: Razvadovskiy V. N., Opit issledovaniya kustarnix promislov v Turkestanskom kraye, T., 1916; Xafizov N. R., Şelkovodstvo Sredney Azii, T., 1969; Şyolk Özbekistana (Sb. statey), T., 1971.

Abdumannop Ahmadaliyev, Nuriddin Musayev.

Q.: Pillaçilik, Yengil sanoat

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИПАКЧИЛИК САНОАТИ - енгил са-ноат тармоқларидан бири. Асосан, табиий ва сунъий ипак толаси, йигирилган ипак, синтетик ҳамда ҳар хил табиий ва сунъий толалар бирикмасидан ипак (шойи) газламалар тўқиб чиқаради. Пилла чувиш (тортиш), унинг лосидан ипак йигириш ва тўқилган газламаларни пардозлаш ҳам И. с.га киради.

Ўзбекистонда ипакчилик тармоги теран тарихий илдизлар ва анъаналарга эга. Ипак қурти боқиш ва унинг пил-ласидан тола олиш, ипак газмоллар тўқиш дастлаб Хитойда вужудга келган. Айрим маълумотларга кўра, ипак қурти боқиш 4-а.да Хитойдан Буюк ипак йўли орқали ҳоз. Ўзбекистон ҳуду-дига тарқалган. Самарқанд, Бухоро, Хўжанд, Қўқон, Марғилон, Наманган каби шаҳарларда ишлаб чиқарилган турли-туман шойи газламалар машҳур бўлган. Шойи газмоллар Яқин Шарқ ва Европа мамлакатларига чиқарилган.

19-а.нинг 2-ярмидан бошлаб Ўрта Осиё Россия томонидан босиб олинганидан сўнг 1867 й.дан бошлаб Марғилон, Қўқон, Тошкент, Хўжанд ш.ларида дастлабки ипак калавалаш ф-калари қурилди. Mac, Ўзбекистонга би-ринчилардан бўлиб келган рус саноатчиси И. И. Первушин 1871 й.да Тошкентда арақ ва вино з-ди б-н бирга пиллакашлик ф-каси ҳам қурди. Лекин ипак газламаларнинг асосий қисми мақаллий ҳунармандларнинг устахона (дўкон)ларида ишлаб чиқарилар эди (мас, 19-а. охирида Марғилонда 120, Қўқонда 49 та шойи тўқиш устахоналари ишлаган). Пилладан ярим кустарь ҳолда (қозонларда қайнатиб) қўл чархларида ипак (11,8 кг пилладан 1 кг ипак) олинган, қўлда бўялган ипакдан атлас, адрас, бекасам, олача, турли абрли газламалар, бахмал, парча қўл дастгоқларида тўқилган. 1913 й.да Ўзбекистонда қарийб 4 минг т пилла етиштирилган, унинг аксарият қисми рус ишбилармонлари қўлига ўтиб, ипак олиш учун Италия ва Францияга жўнатилган.

1921 й.да Ўзбекистонда Фарғона ш.да биринчи 56 қозонли пиллакашлик ф-каси ишга туширилди. 1927—32 й.ларда Самарқанд, Бухоро, Марғилон ш.ларида ҳам пиллакашлик ф-калари қурилди. Айни пайтда пиллакашлик ф-каларида олинган ипак толадан шойи тўқиш ҳам ривожланди. Марғилон атлас (1925), Наманган абрли газламалар (1925), Марғилон шойи (1928), Самарканд шойи (1934) к-тлари, Қўқон шойи тўқиш ф-каси (1926) ишга туширилди. 1937 й.га қадар шойи газламалар табиий ипакдан тайёрланар эди. Кимё саноатининг ривожланиши натижасида сунъий ипак газламалар тўқиш ҳам кенг та-раққий этди. 1940 й.га келиб Ўзбекистондаги пиллачилик ф-каларида 9833 т пилла қайта ишланиб, шойи газламалар ишлаб чиқарилди.

1940—70 й.ларда республикада пилла етиштириш деярли 3 баравар кўпайди, И. еда юқори ўсиш суръатларига эришилди. 1966 й.да йилига 45 млн. м ипак газлама ишлаб чиқарадиган Наманган шойи ва костюмбоп газлама кти ишга туширилди, вилоятлар шаҳарларида к-тлар филиаллари очилди, ишлаб турган корхоналар кенгайтирилди ва реконструкция қилинди. Айни пайтда И. с. корхоналари шойи газламалар турларини и. ч. бўйича ихтисослашди, корхоналарда крепдешин, крепшифон, крепжоржет, ипакдан миллий газламалар: атлас, хонатлас, бекасам, шойи, шунингдек, плашбоп, костюмбоп, астарбоп газламалар, штапель, вискоза ва аралаш толалардан кийим-кечак тикиладиган газламалар, тукли ва жаккард газламалар, сунъий иплардан абрли газламалар ишлаб чиқариш ўзлаштирилди, И. с. маҳсулотлари чет элларга экспорт қилинди.

1980 й.га келиб Ўзбекистонда ипак ип и. ч. 1711 т ни ташкил этди, 113,8 млн. м2 шойи газламалар ишлаб чикарилди, 1990 й.да эса 32824 т ипак курти пилласи тайёрланди, И. еда 2522 т ипак ип, 144,2 млн. м2 шойи газмоллар ишлаб чикарилди, 1991 й.да республикада рекорд хреил — 33,8 минг т пилла тайёрланди.

Республика мустақилликка эришгандан кейин республика ҳукумати И. с.ни ривожлантириш масалаларига алоҳида эътибор берди. Анъаналар ва минг йиллик тажрибалар негизида Ўзбекистонда замонавий янги ипакчилик индуст-риясини яратиш йўли белгиланди. 1993 й.дан пилла етиштириш давлат буюртмасидан чиқарилиб, уни харид қилиш келишилган нархлар асосида олиб бориладиган бўлди. Ўзбекистон Республикаси Президенти И. А. Каримовнинг 1998 й. 30 мартдаги «Республикада пил-лачилик соҳасини бошқариш тизимини такомиллаштириш тўғрисида» Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Ва-зирлар Маҳкамасининг 1998 й. 3 апр. даги «Республика пиллачилик соҳасини бошқаришни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига кўра мустақил «Ўзбек ипаги» уюшмаси ташкил этилди. Унинг таркибига ипакли ва аралаш газламалар ишлаб чиқарадиган шойи тўқиш корхоналари, шунингдек, табиий шойи и. ч. ва қайта ишлаш бўйича Марказий и. т. ин-тини («Шойи» тадқиқот ин-ти, Мар-ғилон) ўз ичига оладиган «Шойи» акциядорлик компанияси ҳамда пилла хом ашёси, ипак калава ишлаб чиқарадиган пиллакашлик корхоналари, ипак қурти тайёрланадиган з-длар, ипак қурти наслчилик хўжаликлари, хом пиллани қабул қилиш ва даст-лабки ишлов бериш корхоналари, тутчилик хўжаликлари, Ўзбекистон ипакчилик и. т. ин-тини ўз ичига оладиган «Пилла холдинг» холдинг компанияси киради.

Пилла хом ашёсини республиканинг ўзида қайта ишланишини таъминлаш мақсадларида 2000 й. фев. ойида Ўзбеки стон Республикаси Президентининг Фармони б-н пилла хом ашёси, ипак чиқиндилари ва ипак ипни рес-публикадан четга чиқаришга чек қўйилди.

1995-2000 й.ларда И. с.га чет эл инвестицияларини жалб қилиш, ипак ашёсини қайта ишлаш, жаҳон бозорида рақобатбардош тайёр маҳсулотлар ишлаб чикариш ва уни экспорт қилишни кўпайтириш бўйича муҳим ишлар амалга оширилди. «Пилла холдинг» холдинг компанияси таркибида 7 қўшма корхона: «Силк Роад» Ўзбекистон— Япония (Наманган), «Кумуш» Ўзбекистон—Британия (Шаҳрисабз), «Силк индиастрз Ко» Ўзбекистан—Вьетнам (Тошкент), «Тонмен» Ўзбекистан— Жанубий Корея (Тошкент вилояти), «Хадан» Ўзбекистон—Хитой (Бухоро), «Силк стар» Ўзбекистан— Сингапур (Самарқанд вилояти), «Бухоро—Квашен» Ўзбекистон—Хитой қўшма корхоналари ташкил этилди. 2000 й.да «Кумуш» акциядорлик жамияти акциялари пакетини Буюк Британиянинг «Carthill invest ment» компанияси 565 минг АҚШ долларига сотиб олди. «Ўзбек ипаги» уюшмаси таркибида 10 пиллакашлик корхонаси — «Атлас» (Наманган), «Буюк ипак йўли» (Фарғона), «Бухоро ипаги» (Бухоро), «Булоқбоши ипаги» (Андижон вилояти Булоқбоши ш.), «Ипакчи» (Наманган вилояти, Уйчи ш.), «Кумуш» (Шаҳрисабз), «Тола» (Тошкент), «Турон шойи-си» (Марғилон), «Хоразм ипаги» (Урганч), «Ҳужум» (Самарқанд) акциядорлик жамиятлари; 7 шойи тўқиш корхонаси — «Алишер Навоий» (Марғилон), «Атлас» (Наманган), «Избоскан шойи тўқиш ф-каси» (Андижон вилояти Пойтуг ш.), «Қўқон шойиатлас тўқиш», «Марғилон ипак газламаси», «Мусаффо» (Самарканд), «Турон шойиси» (Марғилон) акциядорлик жамиятлари ишлайди.

Ўзбекистон Республикаси ипак курти пилласи етиштириш ҳажми бўйича жаҳон мамлакатлари орасида Хитой, Япония, Ҳиндистон ва Бразилиядан кейин 5-ўринда туради. Тармоқ корхоналарида 30 мингга яқин киши ишлайди (2000). Мамлакатда 2000 й.да 18,9 минг т пилла, И. с. корхоналарида 1200,3 т ипак ип, 95 т ипак калава тайёрлан-ди, 5,336 млн. м2 шойи газламалар ишлаб чиқарилди. Чет мамлакатларда шойи газламалар, айниқса синтетик ва сунъий ипак толаларидан газламалар ишлаб чиқариш бўйича АҚШ, ГФР, Япония, Франция, Буюк Британия, Италия етакчи мавкеда туради. Япония, Хитой, Ҳиндистон, Жан. Европа мамлакатлари ва Бразилияда ипак қурти пилласидан ипак олиш ва ипак газламалар и. ч. тараққий этган (яна қ. Енгил саноат, Пиллачилик).

Ад.: Развадовский В. Н., Опыт исследования кустарных промыслов в Туркестанском крае, Т., 1916; Хафизов Н. Р., Шелководство Средней Азии, Т., 1969; Шёлк Ўзбекистана (Сб. статей), Т., 1971.

Абдуманноп Аҳмадалиев, Нуриддин Мусаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.