Yengil sanoat

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30–33-b. — ziyouz.com

Yengil sanoat — xilma-xil xom aşyodan keng iste'mol mahsulotlari va buyumlari i.ç.ga ixtisoslaşgan sanoat tarmoqlari majmui. Ye.s.da xom aşyoga ham dastlabki işlov beriş, ham tayyor mahsulot i.ç. amalga oşiriladi. Ye.s.da paxta, ipak, zigir, kanop, jut tolalari, hayvonlar terisi, juni, sun'iy tolalar, sun'iy çarm xom aşyo sifatida foydalaniladi. Uning asosiy tarmoqlari töqimaçilik, tikuvçilik, könçilik, möynadözlik, poyab-zal sanoatlari hisoblanadi. Ye.s. maq-sulotlari, şuningdek, mebelsozlik, aviatsiya, avtomobil, oziq-ovqat va b. sanoat tarmoqlarida, q.x., transport, soğliqni saqlaş va b. sohalarda işlatiladi.

Ye.s. yirik f-ka industriyasining tarmoği tarzida 18-a.ning 2-yarmida barpo qilindi. Ye.s.ning qad. tarmoqlaridan biri bölgan töqimaçilik sanoatida texnika taraqqiyoti töqimaçilik sanoatining kapitalistik manufaktura bosqiçidan yirik maşinalaşgan industriya bosqiçiga ötişi uçun baza yaratgan 18-a.dagi ulkan kaşfiyotlar b-n boğliq. Lekin qölda paxta va jundan ip tayyorlaş va töqiş, çarmdan poyabzal tikiş uçun terini kay-ta işlaşning oddiy usullari Hindiston, Xitoy, Misr, Örta Osiyoda mil. av. bir neça asr ilgari ma'lum bölgani tarixiy adabiyotlarda qayd etilgan va arxeologik topilmalar b-n tasdiqlangan. Hoz. Özbekiston hududida 19-a.ning oxiriga qadar xöjalik taraqqiyoti xonaki, kosibçilik,hunarmandçilik işlab çiqarişidan iborat edi. Sanoat usulida işlab çiqarilgan ki-yim-keçak, poyabzal, trikotaj mahsulotlari, gazmollar asosan Rossiyaning markaziy şaharlaridan olib kelingan, çetga, asosan Rossiyaga paxta tolasi, xom ipak, teri va b. xom aşyo turlari çiqarilgan.

Özbekistonda Ye.s. mahsulotlarini sanoat asosida i.ç.ga 19-a.ning oxirida, 1874 y.da Toşkent ş.da paxta tozalaş z-di qurilişi b-n asos solingan. 20-a. boşlarida Ye.s. sohasi asosan paxtani qayta işlaş korxonalaridan iborat bölib, yalpi sanoat mahsulotining qariyb 4/5 qismi şu sohaga töğri kelgan. 1920-y.lardan paxta tozalaş z-dlari, pillakaşlik, yigiruv-töquv, tikuvçilik, çarm-galantereya, poaybzal f-kalari qurila boşladi, respublikaning özida yetiştirilgan xom aşyodan tayyor mahsulot i.ç. maqsadlarida mayda tarqoq hunarmandlarni birlaş-tirib, sanoat asosi yaratildi. 1926 y.da Toşkentda «Qizil tong» tikuvçilik fkasi, 1927 y.da Toşkent poyabzal fkasi, 1928 y.da Toşkent kön z-di, 1926 y.da Farğona tikuvçilik fkasining birinçi navbati (10000 urçuq va 300 töquv dastgohi) işga tuşirildi. Farğona (1927), Samarqand (1927), Buxoro va Marğilon (1928) pillakaşlik f-kalari, Samarqand şoyi töqiş fkasi (1930) işga tuşirilişi b-n Özbekistonda ipakçilik sanoati poydevori yaratildi. 1937 y.da töqimaçilik sanoati gigantlaridan biri — Toşkent töqimaçilik kombinati işlay boşladi. 2-jahon uruşigaça bölgan davrda trikotaj sanoati tarmoğida Qöqon ip yigiruv-paypoq töquv kombinati, Farğona va Toşkentda trikotaj buyumlari f-kalari işga tuşirildi. Uruşdan keyingi yillarda Ye.s. tarmoqlari yanada rivojlandi, bu sanoatning texnika bazasi takomillaştirildi.

60-y.larda respublikada trikotaj i.ç. ança taraqqiyotga erişdi, Toşkent «Malika» trikotaj i.ç. birlaşmasi, Andijonda içki trikotaj buyumlari fkasi qurildi. 70—80-y.larda Xivada gilam kombinati, Buxoro töqimaçilik kombinatining 1-navbati, Andijon töqimaçilik kombinati, viloyatlarning kiçik şaharlari va tuman markazlarida nisbatan kiçik quvvatli yigiruv, töquv, yigiruv-töquv f-kalari işga tuşirildi. Respublikada Ye.s.ning eng yangi sohasi bölgan çinni va fayans buyumlari Toşkent (1952), Samarqand (1970), Kuvasoy (1978) çinni z-dlari, Angren keramika kombinati (1967)da işlab çiqariladi.

Özbekistonning mustaqillikka erişişi b-n Ye.s. tarmoqlari yangi sifat bosqiçiga kötarildi. Respublika hukumati qaroriga köra tarmoqdagi deyarli hamma korxonalar davlat tasarrufidan çiqariş dasturiga köra oçiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlariga va mulkçilikning boşqa şakllariga aylantirildi. 1991 y.da respublika Yengil sanoati vazirligi tugatilib, uning negizida majmuada davlat boşqaruvini amalga oşiradigan, Ye.s. mahsulotlari işlab çiqaradigan davlat uyuşmasi — «Özbekengilsanoat», 1998 y. 30 martda pillaçilik va ipakçilik tar-moklariga rahbarlikni amalga oşiradigan «Özbek ipagi» uyuşmasi taşkil qilindi (q. Ipakçilik sanoati). 2000 y. 4 martda kön-poyabzal sanoati korxonalari «Özbekçarmpoyabzal» uyuşmasiga birlaşdi.

1991—2000 y.larda tarmoq böyiça 22 loyiha amalga oşirildi, jumladan Koreya Respublikasining «Kabul Tekstaylz» firmasi iştirokida Toşkent va Töytepa şaharlarida joylaşgan «Kabul-Özbek Ko» (quvvati yiliga 47,0 ming t yigirilgan paxta ip va 24 mln. m gazlama), Farğona töqimaçilik kombinatini qayta jihozlaş asosida «Kabul-Farğona K°» (loyiha qiymati 110 mln. AQŞ dollari) qöşma korxonalari işga tuşirildi. Namanganda Turkiyaning «Aston» firmasi b-n hamkorlikda «Asnam tekstil» (quvvati yiliga 30,2 ming t yigirilgan ip), «Timas» va «TIMI» firmalari b-n «Kosonsoy-Tekmen» (yillik quvvati 4,2 mln. m jun va movut gazlamalar) qöşma korxonalari, Qarşida «Paştete», Gurlanda «Gurlanteks», Andijonda «Anteks» töqimaçilik majmualari va b. qurildi va işga tuşirildi (ularning yillik quvvati 18,0 mln. dona tikuvçilik va trikotaj buyumlari). «Farğonapoyabzal» aksiyadorlik jamiyati b-n Germaniyaning «Salamander» firmasi iştirokida «Özsalaman» qöşma korxona işga tuşirildi (1995, yillik loyiha quvvati 500 ming juft poyabzal).

Hoz. davrda Özbekiston Ye. s köp tarmoqli indöstrial majmua bölib, uning tarkibida paxta tozalaş z-dlari, töqimaçilik, trikotaj, pillakaşlik, şoyi töqiş, tikuvçilik, kön-poyabzal, gilamçilik, çinni-fayans buyumlari va attorlik mollari i.ç. sohalarida 150 ga yaqin korxona bor. Şulardan 14 tayen 1994—2000 y.larda çet el kapitali iştirokida taşkil qilingan qöşma korxonalardir [(bu korxonalar tarmoqda işlab çiqarilgan umumiy mahsulot hajmining 20,6% ni, eksportga çiqarilgan mahsulot hajmining 88,1% ni beradi (2000)]. Respublika sanoat mahsuloti umumiy hajmida Ye.s. hissasi eng katta salmoqqa ega va 2000 y.da 20,1% ni taşkil qildi (1995 y.da 19%).

«Özbekengilsanoat» davlat uyuşmasi tomonidan respublika Ye.s.ni rivojlantirişning 2000 — 2005 y.larga möljallangan dasturi işlab çiqilgan. Dasturda Özbekistonga çetdan ilğor texnologiyani keltiriş, çet el investitsiyasini jalb etiş, bank kreditidan foydalanib yangi zamonaviy korxonalar quriş, jahon bozoriga raqobatbardoş mahsulotlar çiqariş, eksport imkoniyatlarini oşiriş va b. belgilangan. Dasturga köra 2000—2005 y.larda ipgazlama tarmoğida 33 ta korxonani qayta jihozlaş, 17 korxonani qurib bitkaziş, tikuvçilik-trikotaj tarmoğida 5 korxonani qayta jihozlaş, 1 korxonani qurib tugallaş möljallangan. Respublika hududida qayta işlanadigan paxta tolasi hajmi 1999 y.dagi 110,2 ming t dan 2005 y.da 476,4 ming t ga yetkaziladi, ip gazlama i.ç.ni 1,8 marta, gilam i.ç.ni 2,7 marta, trikotaj matolarini 2,9 marta, tibbiyot momiğini 30,9 marta, trikotaj buyumlari i.ç.ni 1,5 marta köpaytiriş közda tutiladi, qöşimça 37,7 ming dan ortiq yangi iş örinlari taşkil etiladi. Ye.s. tarmoqdaridagi ilmiy-texnologik, loyihalaş, konstruktorlik muammolari b-n «Yengilsanoat» loyiqa inti (Toşkent), «Şoyi» tadqiqot inti (Marğilon ş.) va uning Toşkentdagi şö'basi, Respublika kiyimlar modellari uyi, Respublika poyabzal modellari uyi, Respublika trikotaj mahsulotlari modellari uyi va b. şuğullanadi.

Tarmoqdardagi korxonalar uçun injener-texnik kadrlar Toşkent töqimaçilik va yengil sanoati inti va uning şö'balari, Toşkent kimyo-texnologiya in-ti, Toşkent politexnikumi va viloyatlardagi kollejlarda tayyorlanadi. Ye.s. jahondagi köpgina mamlakatlarda, jumladan Italiya, Fransiya, Çexiya, AQŞ, va b.da ğoyat taraqqiy etgan va şu mamlakatlar eksportida muhim örinda turadi (yana q. Kön-poyabzal sanoati, Trikotaj sanoati, Töqimaçilik sanoati, Çinni-fayans sanoati).

Nuriddin Musayev, Erkin Alimboyev.

Q.: Çinni-fayans sanoati, Ipakçilik sanoati, Kön-Poyabzal sanoati, Trikotaj sanoati, Töqimaçilik sanoati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕНГИЛ САНОАТ — хилма-хил хом ашёдан кенг истеъмол маҳсулотлари ва буюмлари и.ч.га ихтисослашган саноат тармоқлари мажмуи. Е.с.да хом ашёга ҳам дастлабки ишлов бериш, ҳам тайёр маҳсулот и.ч. амалга оширилади. Е.с.да пахта, ипак, зигир, каноп, жут толалари, ҳайвонлар териси, жуни, сунъий толалар, сунъий чарм хом ашё сифатида фойдаланилади. Унинг асосий тармоқлари тўқимачилик, тикувчилик, кўнчилик, мўйнадўзлик, пойаб-зал саноатлари ҳисобланади. Е.с. мақ-сулотлари, шунингдек, мебелсозлик, авиация, автомобиль, озиқ-овқат ва б. саноат тармоқларида, қ.х., транспорт, соғлиқни сақлаш ва б. соҳаларда ишлатилади.

Е.с. йирик ф-ка индустриясининг тармоғи тарзида 18-а.нинг 2-ярмида барпо қилинди. Е.с.нинг қад. тармоқларидан бири бўлган тўқимачилик саноатида техника тараққиёти тўқимачилик саноатининг капиталистик мануфактура босқичидан йирик машиналашган индустрия босқичига ўтиши учун база яратган 18-а.даги улкан кашфиётлар б-н боғлиқ. Лекин қўлда пахта ва жундан ип тайёрлаш ва тўқиш, чармдан пойабзал тикиш учун терини кай-та ишлашнинг оддий усуллари Ҳиндистон, Хитой, Миср, Ўрта Осиёда мил. ав. бир неча аср илгари маълум бўлгани тарихий адабиётларда қайд этилган ва археологик топилмалар б-н тасдиқланган. Ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида 19-а.нинг охирига қадар хўжалик тараққиёти хонаки, косибчилик,ҳунармандчилик ишлаб чиқаришидан иборат эди. Саноат усулида ишлаб чиқарилган ки-йим-кечак, пойабзал, трикотаж маҳсулотлари, газмоллар асосан Россиянинг марказий шаҳарларидан олиб келинган, четга, асосан Россияга пахта толаси, хом ипак, тери ва б. хом ашё турлари чиқарилган.

Ўзбекистонда Е.с. маҳсулотларини саноат асосида и.ч.га 19-а.нинг охирида, 1874 й.да Тошкент ш.да пахта тозалаш з-ди қурилиши б-н асос солинган. 20-а. бошларида Е.с. соҳаси асосан пахтани қайта ишлаш корхоналаридан иборат бўлиб, ялпи саноат маҳсулотининг қарийб 4/5 қисми шу соҳага тўғри келган. 1920-й.лардан пахта тозалаш з-длари, пиллакашлик, йигирув-тўқув, тикувчилик, чарм-галантерея, поайбзал ф-калари қурила бошлади, республиканинг ўзида етиштирилган хом ашёдан тайёр маҳсулот и.ч. мақсадларида майда тарқоқ ҳунармандларни бирлаш-тириб, саноат асоси яратилди. 1926 й.да Тошкентда «Қизил тонг» тикувчилик фкаси, 1927 й.да Тошкент пойабзал фкаси, 1928 й.да Тошкент кўн з-ди, 1926 й.да Фарғона тикувчилик фкасининг биринчи навбати (10000 урчуқ ва 300 тўқув дастгоҳи) ишга туширилди. Фарғона (1927), Самарқанд (1927), Бухоро ва Марғилон (1928) пиллакашлик ф-калари, Самарқанд шойи тўқиш фкаси (1930) ишга туширилиши б-н Ўзбекистонда ипакчилик саноати пойдевори яратилди. 1937 й.да тўқимачилик саноати гигантларидан бири — Тошкент тўқимачилик комбинати ишлай бошлади. 2-жаҳон урушигача бўлган даврда трикотаж саноати тармоғида Қўқон ип йигирув-пайпоқ тўқув комбинати, Фарғона ва Тошкентда трикотаж буюмлари ф-калари ишга туширилди. Урушдан кейинги йилларда Е.с. тармоқлари янада ривожланди, бу саноатнинг техника базаси такомиллаштирилди.

60-й.ларда республикада трикотаж и.ч. анча тараққиётга эришди, Тошкент «Малика» трикотаж и.ч. бирлашмаси, Андижонда ички трикотаж буюмлари фкаси қурилди. 70—80-й.ларда Хивада гилам комбинати, Бухоро тўқимачилик комбинатининг 1-навбати, Андижон тўқимачилик комбинати, вилоятларнинг кичик шаҳарлари ва туман марказларида нисбатан кичик қувватли йигирув, тўқув, йигирув-тўқув ф-калари ишга туширилди. Республикада Е.с.нинг энг янги соҳаси бўлган чинни ва фаянс буюмлари Тошкент (1952), Самарқанд (1970), Кувасой (1978) чинни з-длари, Ангрен керамика комбинати (1967)да ишлаб чиқарилади.

Ўзбекистоннинг мустақилликка эришиши б-н Е.с. тармоқлари янги сифат босқичига кўтарилди. Республика ҳукумати қарорига кўра тармоқдаги деярли ҳамма корхоналар давлат тасарруфидан чиқариш дастурига кўра очиқ турдаги акциядорлик жамиятларига ва мулкчиликнинг бошқа шаклларига айлантирилди. 1991 й.да республика Енгил саноати вазирлиги тугатилиб, унинг негизида мажмуада давлат бошқарувини амалга оширадиган, Е.с. маҳсулотлари ишлаб чиқарадиган давлат уюшмаси — «Ўзбекенгилсаноат», 1998 й. 30 мартда пиллачилик ва ипакчилик тар-мокларига раҳбарликни амалга оширадиган «Ўзбек ипаги» уюшмаси ташкил қилинди (қ. Ипакчилик саноати). 2000 й. 4 мартда кўн-пойабзал саноати корхоналари «Ўзбекчармпойабзал» уюшмасига бирлашди.

1991—2000 й.ларда тармоқ бўйича 22 лойиҳа амалга оширилди, жумладан Корея Республикасининг «Кабул Текстайлз» фирмаси иштирокида Тошкент ва Тўйтепа шаҳарларида жойлашган «Кабул-Ўзбек Ко» (қуввати йилига 47,0 минг т йигирилган пахта ип ва 24 млн. м газлама), Фарғона тўқимачилик комбинатини қайта жиҳозлаш асосида «Кабул-Фарғона К°» (лойиҳа қиймати 110 млн. АҚШ доллари) қўшма корхоналари ишга туширилди. Наманганда Туркиянинг «Астон» фирмаси б-н ҳамкорликда «Аснам текстиль» (қуввати йилига 30,2 минг т йигирилган ип), «Тимас» ва «ТИМИ» фирмалари б-н «Косонсой-Текмен» (йиллик қуввати 4,2 млн. м жун ва мовут газламалар) қўшма корхоналари, Қаршида «Паштете», Гурланда «Гурлантекс», Андижонда «Антекс» тўқимачилик мажмуалари ва б. қурилди ва ишга туширилди (уларнинг йиллик қуввати 18,0 млн. дона тикувчилик ва трикотаж буюмлари). «Фарғонапойабзал» акциядорлик жамияти б-н Германиянинг «Саламандер» фирмаси иштирокида «Ўзсаламан» қўшма корхона ишга туширилди (1995, йиллик лойиҳа қуввати 500 минг жуфт пойабзал).

Ҳоз. даврда Ўзбекистон Е. с кўп тармоқли индўстриал мажмуа бўлиб, унинг таркибида пахта тозалаш з-длари, тўқимачилик, трикотаж, пиллакашлик, шойи тўқиш, тикувчилик, кўн-пойабзал, гиламчилик, чинни-фаянс буюмлари ва атторлик моллари и.ч. соҳаларида 150 га яқин корхона бор. Шулардан 14 таен 1994—2000 й.ларда чет эл капитали иштирокида ташкил қилинган қўшма корхоналардир [(бу корхоналар тармоқда ишлаб чиқарилган умумий маҳсулот ҳажмининг 20,6% ни, экспортга чиқарилган маҳсулот ҳажмининг 88,1% ни беради (2000)]. Республика саноат маҳсулоти умумий ҳажмида Е.с. ҳиссаси энг катта салмоққа эга ва 2000 й.да 20,1% ни ташкил қилди (1995 й.да 19%).

«Ўзбекенгилсаноат» давлат уюшмаси томонидан республика Е.с.ни ривожлантиришнинг 2000 — 2005 й.ларга мўлжалланган дастури ишлаб чиқилган. Дастурда Ўзбекистонга четдан илғор технологияни келтириш, чет эл инвестициясини жалб этиш, банк кредитидан фойдаланиб янги замонавий корхоналар қуриш, жаҳон бозорига рақобатбардош маҳсулотлар чиқариш, экспорт имкониятларини ошириш ва б. белгиланган. Дастурга кўра 2000—2005 й.ларда ипгазлама тармоғида 33 та корхонани қайта жиҳозлаш, 17 корхонани қуриб битказиш, тикувчилик-трикотаж тармоғида 5 корхонани қайта жиҳозлаш, 1 корхонани қуриб тугаллаш мўлжалланган. Республика ҳудудида қайта ишланадиган пахта толаси ҳажми 1999 й.даги 110,2 минг т дан 2005 й.да 476,4 минг т га етказилади, ип газлама и.ч.ни 1,8 марта, гилам и.ч.ни 2,7 марта, трикотаж матоларини 2,9 марта, тиббиёт момиғини 30,9 марта, трикотаж буюмлари и.ч.ни 1,5 марта кўпайтириш кўзда тутилади, қўшимча 37,7 минг дан ортиқ янги иш ўринлари ташкил этилади. Е.с. тармоқдаридаги илмий-технологик, лойиҳалаш, конструкторлик муаммолари б-н «Енгилсаноат» лойиқа инти (Тошкент), «Шойи» тадқиқот инти (Марғилон ш.) ва унинг Тошкентдаги шўъбаси, Республика кийимлар моделлари уйи, Республика пойабзал моделлари уйи, Республика трикотаж маҳсулотлари моделлари уйи ва б. шуғулланади.

Тармоқдардаги корхоналар учун инженер-техник кадрлар Тошкент тўқимачилик ва енгил саноати инти ва унинг шўъбалари, Тошкент кимё-технология ин-ти, Тошкент политехникуми ва вилоятлардаги коллежларда тайёрланади. Е.с. жаҳондаги кўпгина мамлакатларда, жумладан Италия, Франция, Чехия, АҚШ, ва б.да ғоят тараққий этган ва шу мамлакатлар экспортида муҳим ўринда туради (яна қ. Кўн-пойабзал саноати, Трикотаж саноати, Тўқимачилик саноати, Чинни-фаянс саноати).

Нуриддин Мусаев, Эркин Алимбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.