Pillaçilik

Pillaçilik — ipak qurti boqiş va pilla yetiştiriş bilan şuğullanadigan qişloq xöjaligi tarmoği; ipakçilik sanoatini xom aşyo bilan ta'minlaydi. Pillaçilikning asosiy obyekti — tut ipak qurti (Bombyx mori). Inglizça Vikipediyaga köra, bu tur uzoq tanlab köpaytiriş natijasida xonakilaşib ketgan va yovvoyi tabiatda uçramaydi.12

ÖzME'ga köra, pillaçilik bir qator özaro boğliq işlarni qamraydi: ipak qurti uçun ozuqa manbai bölgan tutzorlar barpo etiş va tutning yangi navlarini yaratiş; ipak qurtining yangi zotlari va duragaylarini çiqariş; naslçilik va ipak qurti tuxumini (uruğini) yetiştiriş; qurt boqib tirik pilla olib, uni quritiş va standart talablari asosida korxonalarga topşiriş; pillani dastlabki qayta işlaş.

Inglizça Vikipediyaga köra, ipak qurti tut barglari bilan boqiladi va tört marta pöst taşlaganidan söng pilla öray boşlaydi. Ipak ipi fibroin oqsilidan iborat uzluksiz tola bölib, uni yelimsimon modda — seritsin biriktirib turadi. Pilla issiq suvga solinganda seritsin ketadi va ip çuvalib olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, bitta pilladan 500 metrga yaqin ip olinadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, konfutsiyçilik matnlari ipak işlab çiqarişning boşlanişini miloddan avvalgi 2700-yillarga taalluqli deydi, arxeologik topilmalar esa uni Yanşao madaniyati davrigaça (miloddan avvalgi 5000–3000-yillar) olib boradi. Milodiy I asrning birinçi yarmida pillaçilik Ipak yöli orqali Xotanga yetib kelgan. VI asrda ipak qurti tuxumi yaşirinça Vizantiyaga keltirilgan va pillaçilik Örta Yer dengizi böyida yoyilgan.

ÖzME'ga köra, ipak qurti boqiş Xitoydan Örta Osiyoga milodiy IV asrda tarqalgan. 1913-yilda Özbekistonda 4 ming tonnaga yaqin pilla yetiştirilgan, uning 90 foizi Farğona vodiysiga töğri kelgan. 1927-yilda Toşkentda Örta Osiyo ipakçilik ilmiy-tadqiqot instituti taşkil etilgan. ÖzME'ga köra, 1940–1990-yillarda pilla yetiştiriş deyarli uç barobar köpaygan, 1991-yilda respublikada 33,8 ming tonna pilla tayyorlangan. 1993-yildan pilla davlat buyurtmasidan çiqarilib, erkin kelişilgan narxlarda xarid qilina boşlagan.

ÖzME'ga köra, tut ipak qurti respublikaning barça viloyatlarida boqiladi. 2002-yilda 21,5 ming tonna tirik pilla tayyorlangan, 1003 tonna xom ipak işlab çiqarilgan. Tarmoqda viloyat va tuman «Pilla» birlaşmalari, naslçilik va ipak qurti tuxumi yetiştiruvçi zavodlar hamda Toşkent, Marğilon, Farğona, Samarqand, Buxoro, Namangan va Urganç kabi şaharlardagi pillakaşlik korxonalari faoliyat körsatgan. ÖzME'ga köra, öşa davrda pilla va xom ipak işlab çiqariş böyiça Özbekiston Xitoy, Yaponiya va Hindistondan keyin dunyoda törtinçi örinda bölgan. Tarmoq uçun kadrlar tayyorlaş va ilmiy işlar bilan Özbekiston ipakçilik instituti hamda Toşkent agrar universitetining ipakçilik kafedrasi şuğullangan.

Pillaçilik Xitoy, Hindiston, Yaponiya, Koreya, Braziliya, Turkiya va boşqa mamlakatlarda rivojlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, hozir Xitoy va Hindiston asosiy işlab çiqaruvçilar bölib, dunyo yillik ipak işlab çiqarişining 60 foizdan ortiğini beradi. ÖzME'ga köra, tabiiy ipak dunyoda işlab çiqariladigan töqimaçilik tolalarining atigi 0,5 foizini taşkil qilsa-da, texnika va kundalik turmuşda keng qöllanişi tufayli unga talab yuqori.